Senem ÖZKUL
Yeþim Kolyeli Balkan Güzeli Saraybosna...
Yaralarýna ve acýlarýna raðmen, tüm endamýyla dimdik duran yeþim kolyeli maðrur bir Balkan güzelidir Saraybosna. Yeþil görmüþsünüzdür görmesine de, Avrupa’nýn ortasýnda böylesine insan eli deðmemiþ bir yeþile bakmamýþtýr gözleriniz. Ýçinden akan ýrmaklarý bir þal gibi boynuna dolayan þehir, uðrunda savaþ verilmeye deðecek kadar güzelmiþ dedirtir insana...
Bu kadar cezbedici sözlerin hakkýný verecek gözlemler yapma fýrsatý buldum Saraybosna’da. 19 Mayýs tatiline rastlayan gezimiz sýrasýnda Türkiye’den gelen pek çok turist sayesinde kendimi ülkemde gibi hissettim. Ancak bu hissin bir baþka nedeni daha vardý: Bosna halkýnýn misafirperverliði. Türkçe selamlamalarýyla, cana yakýnlýklarý ve Türkiye’ye olan sevgileriyle kendinizi evinizde gibi hissettiriyorlar size. Ziyaret edilen þehirlerden pek çok þey aklýnýzda kalýr ama ya gönlünüzde kalanlar... Türk vatandaþlarýna vize uygulamayan ve oldukça uygun fiyatlara gezebileceðiniz Saraybosna’yý bu yazýmda anlatmayý oranýn güzel insanlarýna bir gönül borcu biliyorum...
Vrelo Bosne Milli Parký
Nasýlmýþ eskiden?: Milijaka nehrinin oluþturduðu vadiye kurulan þehir, 1463’te Fatih Sultan Mehmet tarafýndan fethedilmiþtir. Bu coðrafi yapýsýndan dolayý Osmanlýlar kente „Saray ovasý“ ismini verdikleri için bugün pek çok dilde þehrin adý „Sarayova“ olarak geçmektedir. Burasý Türklerin Avrupa’da kurduðu en büyük kent olarak bilinmektedir. Saraybosna, 1878’de Avusturya-Macaristan Ýmparatorluðu‘na ve ardýndan 1918’de Sýrbistan yönetimine baðlanmýþtýr. Birinci Dünya savaþýnýn sonunda kurulan Yugoslavya devletinin baþkaný Tito ölüp Sovyetler Birliði parçalanýnca, Slovenya, Hýrvatistan, Makedonya ve Bosna Hersek baðýmsýzlýklarýný ilan etmiþlerdir. Bu esnada Bosnalý Sýrplar, Bosna Hersek’ten ayrýldýklarýný duyurup daha fazla toprak edinebilmek için Bosnalý Müslümanlara karþý etnik temizliðe baþlamýþlardýr. 1992’den 1995’e kadar süren bu kanlý savaþ sýrasýnda 20. yüzyýlýn en vahþi soykýrýmý yaþanmýþtýr.
Bosna Sokaklarý
Nerede kalalým?: Saraybosna‘nýn merkezinde pek çok pansiyon bulunmakta. Aileler tarafýndan iþletilmesi, merkezi ve ekonomik oluþundan dolayý, konaklama imkaný ve kahvaltý sunan evler (Bed&Breakfast) daha çok tercih ediliyor. Bu tür yerlerden bir tanesi de bizim kaldýðýmýz Kandilj Pansiyon. Þehrin hemen merkezindeki ünlü Latin Köprüsü’ne yakýn Kandilj Pansiyon* temiz ve huzurlu bir aile iþletmesi olduðu için tavsiye edilebilinir.
Sebil ve Baþçarþý (Güvercin Meydaný)
Nasýl gezelim?: Saraybosna Havalimaný‘ndan þehir merkezine ulaþým, en uygun ticari taksilerle mümkün. Havalimanýnýn merkeze yakýn olmasýndan dolayý (12km) yolculuk ücreti yaklaþýk 15-20 KM (Bosna Hersek para birimi) arasýnda tutuyor. Biraz sonra bahsedeceðim gezilecek yerlerin pek çoðu þehir merkezinde yürüyüþ mesafesinde bulunuyor. Nostalji yaþamak ve þehri bir de toplu taþýma aracýyla görmek isteyenler için en güzeli, savaþ öncesinde de kullanýlan tramvay veya troleybüse binip tur atmaktýr. Civar þehirlere, örneðin Mostar’a gitmek için en isabetli seçim ise araba kiralamak olacaktýr. Ancak savaþ sonrasý tam anlamýyla onarýlmamýþ ve daðlýk bir ülke olmasýndan dolayý oldukça virajlý yollarda dikkatli olmak gerekiyor.
Nereleri gezelim?:
Baþçarþý
* Baþçarþý (Bascarsija): Osmanlý mimarisine en Sadik köþe, bu ünlü çarþýdýr. Yapýmýna 1462’de baþlanan Baþçarþý ancak 16.yy’ýn sonunda tamamlanabilmiþtir. Buradaki Güvercin Meydaný‘nda bulunan sebil (Sebilj) Çek mimar Alexander Vitek tarafýndan inþa edilmiþtir. Bugün Saraybosna’nýn sembolü olarak bilinen sebil, eskiden Ýstanbul’dan Venedik’e yol alan tüccarlarýn atlarýna su içirebilmesi için yapýlmýþ.
Sebil ve Baþçarþý (Güvercin Meydaný)
* Brusa Bezistan: 1551’de Kanuni Sultan Süleyman’ýn veziri Rüstem Paþa tarafýndan kurulan Brusa Bezistan, zamanýnda ipek ve küçük ev eþyalarýnýn satýldýðý bir pazar olarak kullanýlmýþ. Ayný zamanda tüccarlar için kervansaray görevi yapmýþ olan tarihi binanýn içinde, günümüzde ise pek çok hediyelik eþya dükkaný bulunmaktadýr.
Gazi Hüvrev Begova Camii ve Saat Kulesi
* Gazi Hüsrev Begova Camii: Saraybosna’nýn en önemli ibadethanelerinden biri olarak görülen camii, 1531’de þehre daha pek çok eserler armaðan etmiþ Bosna sancak beyi Gazi Hüsrev Bey tarafýndan Mimar Sinan’a yaptýrýlmýþtýr.
Latin Köprüsü
* Latin Köprüsü (Latinska Cuprija): Okul zamanýnda tarih kitaplarýnda okuduðumuz þu olayý hatýrlayanlarýnýz olacaktýr elbet: “I. Dünya Savaþý, bir Sýrp milliyetçisinin Avusturya-Macaristan kralý Ferdinand ve eþi Sofia’yý 28 Haziran 1914’te öldürmesiyle baþlamýþtýr.” 16. Yüzyýldan kalma olan bu köprünün ünü, bu tarihi suikasta tanýklýk etmesinden kaynaklanýr.
Alifakovaç’tan Saraybosna’ya Bakýþ
* Alifakovac: Saraybosna’nýn en eski ve bakýmlý Müslüman mezarlýðýdýr. Zamanýnda þehri ziyarete gelip vefat eden misafirler de bu mezarlýða defnedildiði için ikinci ismi Musafir’dir. Burayý görünür kýlan birinci neden ünlü lider Aliya Izzetbegovic’in anýt mezarýnýn bulunmasýdýr. Ýkinci neden ise, mezarlýðýn bulunduðu tepenin üst tarafýnda þehre panaromik bakýþ yapýp harika fotoðraflar çekeceðiniz bir zirve bulunmasýdýr.
Gradska Trznica
Markale
* Markale ve Gradska Trznica: Saraybosna‘da en tanýnmýþ halk pazarý Markale’dir. Her gün taze sebze, meyve ve çiçek satýlan bu güzel pazar ne yazýk ki savaþýn en kanlý günlerinden olan bir katliama tanýklýk etmiþtir. Pazar yerinin arka duvarýndaki anýt, 5 Þubat 1994 tarihindeki bu katliamda hayatýný kaybeden 67 ve yaralanan 200 Bosnalýnýn anýsýna ithaf edilmiþtir. Markale’nin hemen karþýsýnda giriþ kapýsý bulunan Gradska Trznica, yörenin geleneksel et ve süt ürünlerinin satýldýðý kapalý çarþýdýr.
Umut Tüneli giriþindeki Müze
* Umut Tüneli: Saraybosna Havalimaný’ndaki pistin hemen altýna 28 Mart-30 Temmuz 1992 tarihleri arasýnda gizlice kazýlan 800 metre uzunluðundaki tünel, modern tarihin en uzunu sayýlan dört yýllýk kuþatma (1992-1996) boyunca þehrin dýþ dünyayla tek baðlantýsý olmuþ. Savaþ boyunca her türlü gýda ve su ihtiyacý 1,5-2 metre yüksekliðindeki bu tünelden, metal el arabalarýyla Saraybosna‘ya taþýnmýþ. Bu taþýma iþlemi iyi hava koþullarýnda 45 dakika civarýnda sürüyormuþ. Bugün sadece 20 metresi ziyarete açýk olan tünelin giriþ noktasý olan müstakil ev de müze haline getirilmiþ. Bu evi, tünelin gizlice kazýlabilmesi için tahsis eden Kolar ailesinin en yaþlý üyesi olan nine hala orada yaþamakta ve tarihe tanýklýk etmiþ ulu bir çýnar gibi ziyaretçilere eþlik etmektedir. Savaþýn en acý ve bir o kadar da umut dolu yönüne ýþýk tutan bu müzeye ulaþýmýn çok zor olmasý gözlerden kaçmýyor. Toplu taþýma araçlarýnýn gitmediði müzeyi, yol iþaretleri olmadýðý için kendi aracýnýzla da bulmanýz hayli zaman alacaktýr. Þehre uzak olmadýðý için en iyi seçenek taksi ile gitmektir.
Vrelo Bosne Milli Parký
* Vrelo Bosne: Çýnar aðaçlarý, tahta köprüler ve þelalelerle kaplý bu milli park, geziniz sýrasýnda tabiatla iç içe kalarak yorgunluk molasý vermek için ideal bir mekandýr. Parkýn 3 km uzunluðundaki 3 farklý yürüyüþ parkuru Romalýlar zamanýndan termal sularýyla ünlü olan Ilýca’ya (Ilizdja) varýr. Faytonla da gezilebilen parkýn içinde yeme ve içme molasý için tesisler de mevcuttur.
Savaþýn Çirkin Yüzü
* Eski Belediye Binasý (Vijecnica): Saraybosna’nýn sembollerinden olan bu bina 1896’da yapýlmýþ ve Ýkinci Dünya Savaþý‘nýn sonuna kadar þehir yöneticilerinin merkezi olarak kullanýlmýþ. Savaþtan sonra milli kütüphane olarak kullanýlmaya baþlanan bina 1992’deki bombardýmanlar sýrasýnda aðýr hasar almýþtýr ve içindeki deðerli kitaplarýn yüzde doksanýna yakýný yok edilmiþtir. Binanýn savaþtan kalan yaralarý, hala devam etmekte olan restorasyonla iyileþtirilmeye çalýþýlýyor.
Svrzo Evi, Salon
* Svrzo Evi (Svrzo Kuca): 18. Yüzyýlda inþa edilen Osmanlý konaðý türünün en güzel örneklerinden biridir. Odalarýnda zamanýn Osmanlý yaþam tarzýný en iyi þekilde temsil edilen ev günümüze kadar korunmuþtur.
Mostar Köprüsü
* Mostar: Saraybosna’ya kadar gelmiþken iki buçuk saat seyahat mesafesindeki Mostar þehrini ziyaret etmeden dönmeyin. Þehrin ismini aldýðý Mostar köprüsü, 1565’te mimar Hayrettin tarafýndan Neretva nehri üstüne inþa edilmiþtir. Adýný Bosnakça’da köprü bekçisi anlamýna gelen mostari’den alan Mostar‘da, köprünün tarihini anlatan bir fotoðraf galerisi ve Türkiye Cumhuriyeti Konsolosluðu bulunmaktadýr.
Bosna Sokaklarý
* Sokaklar ve evler: Her þehirde gününün belirli bölümünü, sokaklarý bir hedef koymaksýzýn arþýnlamaya ayýrmak gerekir. Bunu lütfen Saraybosna‘da biraz daha uzun yapabilmek için kendinize zaman ayýrýn. Osmanlý devletini, komünizmi ve sonrasýnda acý dolu bir savaþý baðrýnda hissetmiþ bir þehir, gülümseyen yüzüyle içine çekecek sizi. Savaþ sýrasýnda þarapnel parçalarý ve kurþun izleriyle elek haline gelmiþ evlerin duvarlarýndaki oyuklardan fýþkýran çiçekleri göreceksiniz. Kafanýzý kaldýrýp daðlara çevirdiðinizde, henüz az önce kar yaðmýþçasýna yamaçlarda koyun koyuna yatan binlerce 92-95 tarihli beyaz mezara karþýn kardeþçe yükselen camii ve kiliselere inanamayacaksýnýz. Bir çan sesi bir de ezan duyacaksýnýz; sinagoglarýn önünden geçeceksiniz. Bu özelliðinden dolayý Saraybosna’ya Avrupa’nýn Kudüs’ü ünvaný takýldýðýný duyacaksýnýz insanlardan. Bu kadar çeþitliliði arasýnda sizi oralýymýþ gibi hissettirecek baþka bir ayrýntý ise Osmanlýca’dan kalma sokak isimleri olacak (örneðin Alipasina (Ali Paþa), Mehmeda (Mehmet Aða), Kovacý).
Kilise, Camii ve Osmanl Mezar Taþlarý
Gecenin karanlýðý çöktüðünde insanlarýn akýn ettiði Ferhadija caddesi Ýstiklal caddesini aratmayacak renkliliðe bürünüyor. Lüks maðazalar ve birbirinden güzel eðlence merkezleri geç saatlere kadar açýk. Ýnsanlarýn bakýmý ve modern giyimi gözleri dolduruyor.
Cevabdzinice
Neyi nerede yiyelim?: Bosna’nýn ünlü Cevabdzinice’sinden mutlaka tatmalýsýnýz. Ýnegöl köfteye çok benzeyen bu yemek, pide ve bol soðanla servis yapýlýyor. Özen gösterenler için ince bir ayrýntý: Bosna’da yemeklerde domuz eti kullanýlmýyor; bu nedenle gönül rahatlýðý ile et yemek mümkün. Genellikle, Cevabdzinice’nin yanýna yoðurt diye isimlendirilen ayran ile kefir arasý bir içecek ýsmarlanýyor. Bunu yiyebileceðiniz en güzel mekanlardan biri Baþçarþý içindeki Zeljo ve Galatasaraylý eski futbolcu Tarik Hodzic’in yeridir.
Bosna Sahan ve Yoðurt
Bosna’nýn diðer bir lezzet duraðý ise börekçileridir (Buregdzinice). Zevkler ve renkler tartýþma dýþý býrakýlmakla beraber, ünlü Boþnak böreklerinin en sevilen türü patatesli olanýdýr. Taþ fýrýnlarda yapýlan bu börekleri yemek için Baþçarþý’daki sebilin hemen yakýnýndaki Bosna Börekçisi’ni tavsiye edebilirim.
Boþnak Böreði
Bosna’nýn mutfaðý Osmanlý’ninkine çok benzediði için sunulan yemeklerin pek çoðu tanýdýk geliyor. Örnek verecek olursak: Burek, Kadun butici, Bamija, Sis Kebap ve Pastrmka. En ünlülerinden biri Bosna Sahan denilen ve gerçekten bakýr sahanda ikram edilen dolma çeþitleridir. Diðer geleneksel yemekleri tatmak için þehir içindeki Pod Lipom, Aeroplan ve þehre kuþbakýþý manzarasý olan Park Princeva’yý deneyebilirsiniz.
Restoran Zdrava Voda’da Cevirme Keyfi
Eðer Mostar’a gidecek olursanýz kesinlikle önünden geçip gitmemeniz gereken bir baþka yer ise Restoran Zdrava Voda**. Saraybosna’ya akan yemyeþil, saðlýklý dað sularýnýn toplandýðý cennetten bir köþeyi andýran restoranda kuzu çevirme yapýlýyor. Mostar’a yapýlan yolculukta verilecek bir yemek ve fotoðraf molasý için daha ideal bir mekan düþünemiyorum.
Restoran Zdrava Voda’da Manzara
Yemeðinizin damaklarda býraktýðý tadý Baþçarþý’daki Morici Han’da içeceðiniz bir fincan kahve ile taçlandýrabilirsiniz. Eskiden kervansaray olarak kullanýlan bu bina þimdilerde halýcýlara ve ortasýnda huzur dolu bir çay bahçesine ev sahipliði yapýyor. Burada kahvelerimizi yudumlarken çok ilginç ve bir o kadar da komik bir ayrýntýyý öðreniyoruz. Türk kahvesini çok seven ve ayný isimle satan Bosnalýlar günün hangi saatinde ikram edildiðine göre birer isim takmýþlar kahve seremonilerine: Sabah içilen kahve razgalica, öðleden sonra genellikle dostlarla içilen kahve razgovorusa, eve gelen misafirlerin gitme vaktinin geldiðini nazikçe ima eden kahveye ise sikterusa deniliyor.
Çantada kalanlar: Hoþ anýlarýnýzýn dýþýnda, Bosna’dan çantanýza koyup sevdiklerinize götürebileceðiniz en anlamlý hediye, Baþçarþý’da satýlan kahve takýmlarý veya gümüþ ve bakýr iþlemeli el yapýmý süs eþyalarý olabilir. Ancak benim gibi damak tadýna düþkünseniz, taþ fýrýnda yapýlan nefis böreklerden de hediyelik paket yaptýrabilirsiniz. Özellikle patatesli olaný „Yediðin içtiðin senin olsun; bize gördüklerini anlat“ diyenlere sözünü geri aldýracak cinsten.
Mostar Köprüsü
Akýlda Kalanlar: Önemli ölçüde Türk misafir aðýrlayan þehirde, ayný zamanda pek çok Türk öðrenci de yaþýyor. Buradaki üniversitelerde Ýngilizce eðitim alan öðrenciler sayesinde þehirde bol bol Türkçe duymak mümkün oluyor. Gezi sýrasýnda sokaklarýn Bosna ve Türk bayraklarýyla donandýðý dikkatimi çekti. O akþam Eurovision Þarký Yarýþmasý’nýn final gecesiydi ve Bosnalýlarýn kalbi her iki ülke için de atýyordu. Þehrin merkezindeki büyük alýþveriþ merkezinin önündeki meydana kurulan dev ekranda Türkiye belirince, ortalýk yerinden inledi sanki.
Tarihini Unutma... Mostar Köprüsü
Gönülde Kalanlar: Osmanlý kültürüne baðlýlýklarý nedeniyle Türk olduklarý için türlü þiddete maruz kalmýþ bu insanlarýn, tüm olumsuzluklara karþýn bu kültüre candan baðlý kalmalarý insaný mahcup ediyor. Bizim yapamadýðýmýz deðerlerin devamý ve tanýtýlmasý için tarihine inatla sahip çýkan bu þehir, Osmanlý geleneklerinin pek çoðunu sürdürüyor. Son yorgunluk kahvemi yudumluyorum çýnarlarýn altýnda. Bir parça lokumla servis yapýlan ve bende kýrk yýl hatýrý kalacak acý kahve. Bosna, son yudumuma yaklaþýrken, fincanýn dibinde yaldýzla kazýnmýþ ay yýldýzla veda ediyor bana...
*Kandilj Pansiyon: www.kandilj.com
** Restora Zdrava Voda: Jablanica Mevkii +387 36 753 151
Mostar
Meryem Ana Kilisesi
Markale 5 Þubat 1994 Katliamýnda Ölenlerin Anýsýna Anýt
Savaþýn Yaralarý
Svrzo Evi, Haremlik
En Çok Tahrip Edilen Yüksek Binalar
Duvardaki Kurþun Ýzleri
Senem ÖZKUL
"Senem ÖZKUL" bütün yazýlarý için týklayýn...
Yaralarýna ve acýlarýna raðmen, tüm endamýyla dimdik duran yeþim kolyeli maðrur bir Balkan güzelidir Saraybosna. Yeþil görmüþsünüzdür görmesine de, Avrupa’nýn ortasýnda böylesine insan eli deðmemiþ bir yeþile bakmamýþtýr gözleriniz. Ýçinden akan ýrmaklarý bir þal gibi boynuna dolayan þehir, uðrunda savaþ verilmeye deðecek kadar güzelmiþ dedirtir insana...
Bu kadar cezbedici sözlerin hakkýný verecek gözlemler yapma fýrsatý buldum Saraybosna’da. 19 Mayýs tatiline rastlayan gezimiz sýrasýnda Türkiye’den gelen pek çok turist sayesinde kendimi ülkemde gibi hissettim. Ancak bu hissin bir baþka nedeni daha vardý: Bosna halkýnýn misafirperverliði. Türkçe selamlamalarýyla, cana yakýnlýklarý ve Türkiye’ye olan sevgileriyle kendinizi evinizde gibi hissettiriyorlar size. Ziyaret edilen þehirlerden pek çok þey aklýnýzda kalýr ama ya gönlünüzde kalanlar... Türk vatandaþlarýna vize uygulamayan ve oldukça uygun fiyatlara gezebileceðiniz Saraybosna’yý bu yazýmda anlatmayý oranýn güzel insanlarýna bir gönül borcu biliyorum...
Nasýlmýþ eskiden?: Milijaka nehrinin oluþturduðu vadiye kurulan þehir, 1463’te Fatih Sultan Mehmet tarafýndan fethedilmiþtir. Bu coðrafi yapýsýndan dolayý Osmanlýlar kente „Saray ovasý“ ismini verdikleri için bugün pek çok dilde þehrin adý „Sarayova“ olarak geçmektedir. Burasý Türklerin Avrupa’da kurduðu en büyük kent olarak bilinmektedir. Saraybosna, 1878’de Avusturya-Macaristan Ýmparatorluðu‘na ve ardýndan 1918’de Sýrbistan yönetimine baðlanmýþtýr. Birinci Dünya savaþýnýn sonunda kurulan Yugoslavya devletinin baþkaný Tito ölüp Sovyetler Birliði parçalanýnca, Slovenya, Hýrvatistan, Makedonya ve Bosna Hersek baðýmsýzlýklarýný ilan etmiþlerdir. Bu esnada Bosnalý Sýrplar, Bosna Hersek’ten ayrýldýklarýný duyurup daha fazla toprak edinebilmek için Bosnalý Müslümanlara karþý etnik temizliðe baþlamýþlardýr. 1992’den 1995’e kadar süren bu kanlý savaþ sýrasýnda 20. yüzyýlýn en vahþi soykýrýmý yaþanmýþtýr.
Nerede kalalým?: Saraybosna‘nýn merkezinde pek çok pansiyon bulunmakta. Aileler tarafýndan iþletilmesi, merkezi ve ekonomik oluþundan dolayý, konaklama imkaný ve kahvaltý sunan evler (Bed&Breakfast) daha çok tercih ediliyor. Bu tür yerlerden bir tanesi de bizim kaldýðýmýz Kandilj Pansiyon. Þehrin hemen merkezindeki ünlü Latin Köprüsü’ne yakýn Kandilj Pansiyon* temiz ve huzurlu bir aile iþletmesi olduðu için tavsiye edilebilinir.
Nasýl gezelim?: Saraybosna Havalimaný‘ndan þehir merkezine ulaþým, en uygun ticari taksilerle mümkün. Havalimanýnýn merkeze yakýn olmasýndan dolayý (12km) yolculuk ücreti yaklaþýk 15-20 KM (Bosna Hersek para birimi) arasýnda tutuyor. Biraz sonra bahsedeceðim gezilecek yerlerin pek çoðu þehir merkezinde yürüyüþ mesafesinde bulunuyor. Nostalji yaþamak ve þehri bir de toplu taþýma aracýyla görmek isteyenler için en güzeli, savaþ öncesinde de kullanýlan tramvay veya troleybüse binip tur atmaktýr. Civar þehirlere, örneðin Mostar’a gitmek için en isabetli seçim ise araba kiralamak olacaktýr. Ancak savaþ sonrasý tam anlamýyla onarýlmamýþ ve daðlýk bir ülke olmasýndan dolayý oldukça virajlý yollarda dikkatli olmak gerekiyor.
Nereleri gezelim?:
* Baþçarþý (Bascarsija): Osmanlý mimarisine en Sadik köþe, bu ünlü çarþýdýr. Yapýmýna 1462’de baþlanan Baþçarþý ancak 16.yy’ýn sonunda tamamlanabilmiþtir. Buradaki Güvercin Meydaný‘nda bulunan sebil (Sebilj) Çek mimar Alexander Vitek tarafýndan inþa edilmiþtir. Bugün Saraybosna’nýn sembolü olarak bilinen sebil, eskiden Ýstanbul’dan Venedik’e yol alan tüccarlarýn atlarýna su içirebilmesi için yapýlmýþ.
* Brusa Bezistan: 1551’de Kanuni Sultan Süleyman’ýn veziri Rüstem Paþa tarafýndan kurulan Brusa Bezistan, zamanýnda ipek ve küçük ev eþyalarýnýn satýldýðý bir pazar olarak kullanýlmýþ. Ayný zamanda tüccarlar için kervansaray görevi yapmýþ olan tarihi binanýn içinde, günümüzde ise pek çok hediyelik eþya dükkaný bulunmaktadýr.
* Gazi Hüsrev Begova Camii: Saraybosna’nýn en önemli ibadethanelerinden biri olarak görülen camii, 1531’de þehre daha pek çok eserler armaðan etmiþ Bosna sancak beyi Gazi Hüsrev Bey tarafýndan Mimar Sinan’a yaptýrýlmýþtýr.
* Latin Köprüsü (Latinska Cuprija): Okul zamanýnda tarih kitaplarýnda okuduðumuz þu olayý hatýrlayanlarýnýz olacaktýr elbet: “I. Dünya Savaþý, bir Sýrp milliyetçisinin Avusturya-Macaristan kralý Ferdinand ve eþi Sofia’yý 28 Haziran 1914’te öldürmesiyle baþlamýþtýr.” 16. Yüzyýldan kalma olan bu köprünün ünü, bu tarihi suikasta tanýklýk etmesinden kaynaklanýr.
* Alifakovac: Saraybosna’nýn en eski ve bakýmlý Müslüman mezarlýðýdýr. Zamanýnda þehri ziyarete gelip vefat eden misafirler de bu mezarlýða defnedildiði için ikinci ismi Musafir’dir. Burayý görünür kýlan birinci neden ünlü lider Aliya Izzetbegovic’in anýt mezarýnýn bulunmasýdýr. Ýkinci neden ise, mezarlýðýn bulunduðu tepenin üst tarafýnda þehre panaromik bakýþ yapýp harika fotoðraflar çekeceðiniz bir zirve bulunmasýdýr.
* Markale ve Gradska Trznica: Saraybosna‘da en tanýnmýþ halk pazarý Markale’dir. Her gün taze sebze, meyve ve çiçek satýlan bu güzel pazar ne yazýk ki savaþýn en kanlý günlerinden olan bir katliama tanýklýk etmiþtir. Pazar yerinin arka duvarýndaki anýt, 5 Þubat 1994 tarihindeki bu katliamda hayatýný kaybeden 67 ve yaralanan 200 Bosnalýnýn anýsýna ithaf edilmiþtir. Markale’nin hemen karþýsýnda giriþ kapýsý bulunan Gradska Trznica, yörenin geleneksel et ve süt ürünlerinin satýldýðý kapalý çarþýdýr.
* Umut Tüneli: Saraybosna Havalimaný’ndaki pistin hemen altýna 28 Mart-30 Temmuz 1992 tarihleri arasýnda gizlice kazýlan 800 metre uzunluðundaki tünel, modern tarihin en uzunu sayýlan dört yýllýk kuþatma (1992-1996) boyunca þehrin dýþ dünyayla tek baðlantýsý olmuþ. Savaþ boyunca her türlü gýda ve su ihtiyacý 1,5-2 metre yüksekliðindeki bu tünelden, metal el arabalarýyla Saraybosna‘ya taþýnmýþ. Bu taþýma iþlemi iyi hava koþullarýnda 45 dakika civarýnda sürüyormuþ. Bugün sadece 20 metresi ziyarete açýk olan tünelin giriþ noktasý olan müstakil ev de müze haline getirilmiþ. Bu evi, tünelin gizlice kazýlabilmesi için tahsis eden Kolar ailesinin en yaþlý üyesi olan nine hala orada yaþamakta ve tarihe tanýklýk etmiþ ulu bir çýnar gibi ziyaretçilere eþlik etmektedir. Savaþýn en acý ve bir o kadar da umut dolu yönüne ýþýk tutan bu müzeye ulaþýmýn çok zor olmasý gözlerden kaçmýyor. Toplu taþýma araçlarýnýn gitmediði müzeyi, yol iþaretleri olmadýðý için kendi aracýnýzla da bulmanýz hayli zaman alacaktýr. Þehre uzak olmadýðý için en iyi seçenek taksi ile gitmektir.
* Vrelo Bosne: Çýnar aðaçlarý, tahta köprüler ve þelalelerle kaplý bu milli park, geziniz sýrasýnda tabiatla iç içe kalarak yorgunluk molasý vermek için ideal bir mekandýr. Parkýn 3 km uzunluðundaki 3 farklý yürüyüþ parkuru Romalýlar zamanýndan termal sularýyla ünlü olan Ilýca’ya (Ilizdja) varýr. Faytonla da gezilebilen parkýn içinde yeme ve içme molasý için tesisler de mevcuttur.
* Eski Belediye Binasý (Vijecnica): Saraybosna’nýn sembollerinden olan bu bina 1896’da yapýlmýþ ve Ýkinci Dünya Savaþý‘nýn sonuna kadar þehir yöneticilerinin merkezi olarak kullanýlmýþ. Savaþtan sonra milli kütüphane olarak kullanýlmaya baþlanan bina 1992’deki bombardýmanlar sýrasýnda aðýr hasar almýþtýr ve içindeki deðerli kitaplarýn yüzde doksanýna yakýný yok edilmiþtir. Binanýn savaþtan kalan yaralarý, hala devam etmekte olan restorasyonla iyileþtirilmeye çalýþýlýyor.
* Svrzo Evi (Svrzo Kuca): 18. Yüzyýlda inþa edilen Osmanlý konaðý türünün en güzel örneklerinden biridir. Odalarýnda zamanýn Osmanlý yaþam tarzýný en iyi þekilde temsil edilen ev günümüze kadar korunmuþtur.
* Mostar: Saraybosna’ya kadar gelmiþken iki buçuk saat seyahat mesafesindeki Mostar þehrini ziyaret etmeden dönmeyin. Þehrin ismini aldýðý Mostar köprüsü, 1565’te mimar Hayrettin tarafýndan Neretva nehri üstüne inþa edilmiþtir. Adýný Bosnakça’da köprü bekçisi anlamýna gelen mostari’den alan Mostar‘da, köprünün tarihini anlatan bir fotoðraf galerisi ve Türkiye Cumhuriyeti Konsolosluðu bulunmaktadýr.
* Sokaklar ve evler: Her þehirde gününün belirli bölümünü, sokaklarý bir hedef koymaksýzýn arþýnlamaya ayýrmak gerekir. Bunu lütfen Saraybosna‘da biraz daha uzun yapabilmek için kendinize zaman ayýrýn. Osmanlý devletini, komünizmi ve sonrasýnda acý dolu bir savaþý baðrýnda hissetmiþ bir þehir, gülümseyen yüzüyle içine çekecek sizi. Savaþ sýrasýnda þarapnel parçalarý ve kurþun izleriyle elek haline gelmiþ evlerin duvarlarýndaki oyuklardan fýþkýran çiçekleri göreceksiniz. Kafanýzý kaldýrýp daðlara çevirdiðinizde, henüz az önce kar yaðmýþçasýna yamaçlarda koyun koyuna yatan binlerce 92-95 tarihli beyaz mezara karþýn kardeþçe yükselen camii ve kiliselere inanamayacaksýnýz. Bir çan sesi bir de ezan duyacaksýnýz; sinagoglarýn önünden geçeceksiniz. Bu özelliðinden dolayý Saraybosna’ya Avrupa’nýn Kudüs’ü ünvaný takýldýðýný duyacaksýnýz insanlardan. Bu kadar çeþitliliði arasýnda sizi oralýymýþ gibi hissettirecek baþka bir ayrýntý ise Osmanlýca’dan kalma sokak isimleri olacak (örneðin Alipasina (Ali Paþa), Mehmeda (Mehmet Aða), Kovacý).
Gecenin karanlýðý çöktüðünde insanlarýn akýn ettiði Ferhadija caddesi Ýstiklal caddesini aratmayacak renkliliðe bürünüyor. Lüks maðazalar ve birbirinden güzel eðlence merkezleri geç saatlere kadar açýk. Ýnsanlarýn bakýmý ve modern giyimi gözleri dolduruyor.
Neyi nerede yiyelim?: Bosna’nýn ünlü Cevabdzinice’sinden mutlaka tatmalýsýnýz. Ýnegöl köfteye çok benzeyen bu yemek, pide ve bol soðanla servis yapýlýyor. Özen gösterenler için ince bir ayrýntý: Bosna’da yemeklerde domuz eti kullanýlmýyor; bu nedenle gönül rahatlýðý ile et yemek mümkün. Genellikle, Cevabdzinice’nin yanýna yoðurt diye isimlendirilen ayran ile kefir arasý bir içecek ýsmarlanýyor. Bunu yiyebileceðiniz en güzel mekanlardan biri Baþçarþý içindeki Zeljo ve Galatasaraylý eski futbolcu Tarik Hodzic’in yeridir.
Bosna’nýn diðer bir lezzet duraðý ise börekçileridir (Buregdzinice). Zevkler ve renkler tartýþma dýþý býrakýlmakla beraber, ünlü Boþnak böreklerinin en sevilen türü patatesli olanýdýr. Taþ fýrýnlarda yapýlan bu börekleri yemek için Baþçarþý’daki sebilin hemen yakýnýndaki Bosna Börekçisi’ni tavsiye edebilirim.
Bosna’nýn mutfaðý Osmanlý’ninkine çok benzediði için sunulan yemeklerin pek çoðu tanýdýk geliyor. Örnek verecek olursak: Burek, Kadun butici, Bamija, Sis Kebap ve Pastrmka. En ünlülerinden biri Bosna Sahan denilen ve gerçekten bakýr sahanda ikram edilen dolma çeþitleridir. Diðer geleneksel yemekleri tatmak için þehir içindeki Pod Lipom, Aeroplan ve þehre kuþbakýþý manzarasý olan Park Princeva’yý deneyebilirsiniz.
Eðer Mostar’a gidecek olursanýz kesinlikle önünden geçip gitmemeniz gereken bir baþka yer ise Restoran Zdrava Voda**. Saraybosna’ya akan yemyeþil, saðlýklý dað sularýnýn toplandýðý cennetten bir köþeyi andýran restoranda kuzu çevirme yapýlýyor. Mostar’a yapýlan yolculukta verilecek bir yemek ve fotoðraf molasý için daha ideal bir mekan düþünemiyorum.
Yemeðinizin damaklarda býraktýðý tadý Baþçarþý’daki Morici Han’da içeceðiniz bir fincan kahve ile taçlandýrabilirsiniz. Eskiden kervansaray olarak kullanýlan bu bina þimdilerde halýcýlara ve ortasýnda huzur dolu bir çay bahçesine ev sahipliði yapýyor. Burada kahvelerimizi yudumlarken çok ilginç ve bir o kadar da komik bir ayrýntýyý öðreniyoruz. Türk kahvesini çok seven ve ayný isimle satan Bosnalýlar günün hangi saatinde ikram edildiðine göre birer isim takmýþlar kahve seremonilerine: Sabah içilen kahve razgalica, öðleden sonra genellikle dostlarla içilen kahve razgovorusa, eve gelen misafirlerin gitme vaktinin geldiðini nazikçe ima eden kahveye ise sikterusa deniliyor.
Çantada kalanlar: Hoþ anýlarýnýzýn dýþýnda, Bosna’dan çantanýza koyup sevdiklerinize götürebileceðiniz en anlamlý hediye, Baþçarþý’da satýlan kahve takýmlarý veya gümüþ ve bakýr iþlemeli el yapýmý süs eþyalarý olabilir. Ancak benim gibi damak tadýna düþkünseniz, taþ fýrýnda yapýlan nefis böreklerden de hediyelik paket yaptýrabilirsiniz. Özellikle patatesli olaný „Yediðin içtiðin senin olsun; bize gördüklerini anlat“ diyenlere sözünü geri aldýracak cinsten.
Akýlda Kalanlar: Önemli ölçüde Türk misafir aðýrlayan þehirde, ayný zamanda pek çok Türk öðrenci de yaþýyor. Buradaki üniversitelerde Ýngilizce eðitim alan öðrenciler sayesinde þehirde bol bol Türkçe duymak mümkün oluyor. Gezi sýrasýnda sokaklarýn Bosna ve Türk bayraklarýyla donandýðý dikkatimi çekti. O akþam Eurovision Þarký Yarýþmasý’nýn final gecesiydi ve Bosnalýlarýn kalbi her iki ülke için de atýyordu. Þehrin merkezindeki büyük alýþveriþ merkezinin önündeki meydana kurulan dev ekranda Türkiye belirince, ortalýk yerinden inledi sanki.
Gönülde Kalanlar: Osmanlý kültürüne baðlýlýklarý nedeniyle Türk olduklarý için türlü þiddete maruz kalmýþ bu insanlarýn, tüm olumsuzluklara karþýn bu kültüre candan baðlý kalmalarý insaný mahcup ediyor. Bizim yapamadýðýmýz deðerlerin devamý ve tanýtýlmasý için tarihine inatla sahip çýkan bu þehir, Osmanlý geleneklerinin pek çoðunu sürdürüyor. Son yorgunluk kahvemi yudumluyorum çýnarlarýn altýnda. Bir parça lokumla servis yapýlan ve bende kýrk yýl hatýrý kalacak acý kahve. Bosna, son yudumuma yaklaþýrken, fincanýn dibinde yaldýzla kazýnmýþ ay yýldýzla veda ediyor bana...
*Kandilj Pansiyon: www.kandilj.com
** Restora Zdrava Voda: Jablanica Mevkii +387 36 753 151
Senem ÖZKUL
"Senem ÖZKUL" bütün yazýlarý için týklayýn...