Iþýk Teoman
Ayvalýk’ta Zamaný Taþýyan Bir Yapý: Saatli Cami
(1869 Hagios Ioannis Kilisesi)
Daha önceki haftalarda Taksiyarhis Kilisesi (Anýt Müze), Ayazma ve kentteki müzelerle ilgili yazýlarý kaleme almýþtým. Araya farklý konularda yazdýðým yazýlar girmiþti. Ayvalýk’ýn tarihi kimliðini kaldýðýmýz yerden anlatmaya devam edeceðim. Bugün Saatli Cami olarak yaþamýný sürdüren bu yapý, Ayvalýk’ýn yalnýzca dini deðil, kültürel ve toplumsal hafýzasýnýn da bir parçasýdýr. Bir kiliseden camiye dönüþen bu taþ beden, bize þunu fýsýldar: Kentler, ancak geçmiþleriyle birlikte anlaþýlýr. Ve bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr.
Ayvalýk’ýn taþý topraðý tarih kokuyor ama kentin kuruluþuyla ilgili çeþitli görüþler var. Ayvalýk kentinin ne zaman ve kimler tarafýndan kurulduðu, þimdilik kesinlik kazanmýþ deðil. Kentin kuruluþu ile ilgili olarak, günümüzde üç yaklaþým etkili: Bunlardan birincisine göre, Ayvalýk kasabasý (15.yy sonu 16.yy baþlarýnda), çevredeki adalar halkýnýn korsan baský ve saldýrýlarýndan kaçmalarý sonucunda kurulmuþ. Kurucu göçmenler önce Kabakum’a daha sonra Eðribucak’a yerleþmiþ. Buralarý da terk eden, ya da terk etmek zorunda kalan halk Küçükköy’e, oradan da Ayvalýk’a göçmüþ.
Ýkinci görüþe göre ise, kasabayý Türkler kurmuþ. Türkmenler Çaþnigir, Eskiköy ve Hanaylý adý verilen yerlerde oturmuþ, geçimlerini zeytincilikle sürdürmüþ. Ancak bugün için bu iki görüþün herhangi birinin daha gerçekçi olduðunu ileri sürecek bilgi ve bulgular mevcut deðil.
.jpg)
Antik dönemden günümüze kadar yerleþim süreklilik göstermiþ.
Kentin kuruluþuyla ilgili bir baþka görüþ ise Prof. Dr. Ömer Özyiðit’e ait. Özyiðit’e göre, günümüz Ayvalýk’ýnýn bulunduðu yerde ve civarýnda, 15.yy öncesinde yerleþimin olduðunu gösteren kanýtlar vardýr. Bu dönem Bizans Dönemi’ni ve sonrasýný gösterir; Çünkü gerek bugünkü Ayvalýk kentsel sitinin bulunduðu alanlarýn altýnda ve gerekse Cunda (Alibey) Adasý ile Lale Adasý’nýn arasýndaki köprünün Cunda Adasý tarafýndaki antik yerleþimde Bizans Dönemi seramikleri görülür. Öte yandan bugünkü Ayvalýk’ýn altýnda Geç Bizans ve Erken Osmanlý Dönemleri katmanlarý vardýr. Bu seramik buluntularýna göre, adadaki yerleþim biter ve yerleþim ana kara tarafýnda devam eder. Özyiðit’e göre, bu demektir ki antik dönemden günümüze kadar yerleþim süreklilik göstermiþtir.
Ayvalýk’ýn tarihi kimliðini kaldýðýmýz yerden anlatmaya devam edeceðim
Daha önceki haftalarda Taksiyarhis Kilisesi (Anýt Müze), Ayazma, Rahmi M. Koç Müzesi ve diðer müzelerle ilgili yazýlarý kaleme almýþtým. Daha sonraki haftalarda farklý konularda yazmýþtým. Ayvalýk’ýn tarihi kimliðini kaldýðýmýz yerden anlatmaya devam edeceðim. Saatli Cami’ye gitmek için, Talatpaþa Caddesi üzerinden çarþý içine girildiðinde, yolun ilk bitiminden sola dönüldüðünde Saatli Cami levhasýný görürsünüz, sokak içinden kýsa sürede cami’ye ulaþýrsýnýz. Bugün Saatli Cami olarak yaþamýný sürdüren bu yapý, Ayvalýk’ýn yalnýzca dini deðil, kültürel ve toplumsal hafýzasýnýn da bir parçasýdýr. Bir kiliseden camiye dönüþen bu taþ beden, bize þunu fýsýldar: Kentler, ancak geçmiþleriyle birlikte anlaþýlýr. Ve bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr.
Hagios Ioannis Kilisesi, sessiz ama güçlü tanýklarýndan biri
Ayvalýk’ta, bazý yapýlar yalnýzca taþ ve harçtan ibaret deðildir; zamanýn kendisini taþýr. Fevzi Paþa Mahallesi’nde, Cami Sokaðý’nda yükselen ve bugün “Saatli Cami” olarak bildiðimiz yapý da onlardan biridir. Asýl adýyla Hagios Ioannis Kilisesi, Ayvalýk’ýn çok katmanlý tarihinin sessiz ama güçlü tanýklarýndan biridir. Fransýz misyoner François Tarillon’un 1700-1710 yýllarý arasýnda tuttuðu notlar, bize dönemin Kydonies’inin (Ayvalýk) nüfus yapýsý hakkýnda önemli ipuçlarý verir. Tarillon’a göre yerleþimde 600 ev vardýr ve bu sayý Moschonisi (Cunda) ile aynýdýr. Eski Taksiyarhis Mahallesi’ne ek olarak Hagios Dimitrios ve Hagios Ioannis mahalleleri de bu dönemde þekillenmiþ. Ýþte bu bilgilerden yola çýkarak, Hagios Ioannis Kilisesi’nin ilk inþasýnýn 18. yüzyýlýn baþlarýna uzandýðý düþünülür.
Mübadelenin ardýndan camiye çevrilir
Ancak bugün gördüðümüz yapý, 1869-1870 yýllarýnda yeniden inþa edilen ikinci yapýdýr. Araþtýrmacý Dimitrios Psarros’a göre Ayvalýk’ta iz býrakan birçok kilise gibi Hagios Ioannis de, Ayvalýklý mimar Emmanuel Kounas’ýn eseridir. Çýnarlý Cami olarak bilinen Hagios Georgios, Cunda’daki Taksiyarhis Kilisesi ve bugün artýk var olmayan Hagios Nikolaos Kilisesi de onun imzasýný taþýr. Mübadelenin ardýndan Hagios Ioannis Kilisesi camiye çevrilir. Çan kulesindeki saat nedeniyle halk arasýnda “Saatli Cami” adýyla anýlmaya baþlanýr. Belki de bu saat, yalnýzca zamaný deðil, belleði de ölçmeye devam eder. Yüzyýlýn sonlarýna gelindiðinde Ayvalýk’taki kilise mimarisi önemli bir dönüþüm geçirir. Bazilikal plan terk edilir; yerini neoklasik cephe düzeniyle birlikte haç planlý yapýlar alýr. Hagios Ioannis ve Hagios Georgios kiliseleri, bu mimari anlayýþýn ilçe merkezindeki en belirgin örnekleridir.
Ayvalýk’ýn kozmopolit mimari kimliðini açýkça yansýtýr.
Yapý, doðu-batý doðrultusunda uzanan kapalý Yunan haçý planýndadýr. Üç nefli düzeni, içten üç, dýþtan tek apsisi vardýr. Batý cephesi, mimari açýdan en dikkat çekici bölümdür: Podyum üzerinde yükselen narteks, iyon baþlýklý sütunlar, yuvarlak kemerli kapý ve üçlü pencere düzeniyle güçlü bir simetri sunar. Neoklasik çizgilerle gotik öðelerin bir arada kullanýldýðý cephe, Ayvalýk’ýn kozmopolit mimari kimliðini açýkça yansýtýr. Yapýnýn güneybatý köþesindeki çan kulesi ise baþlý baþýna bir hikâye anlatýr. Piramidal yükseliþe sahip bu kule, 1944 depreminde üst bölümünü kaybetmiþ. Dörtgen kaidesi, saat yerleþtirilmiþ gövdesi ve en üstteki çan bölümüyle, kentin siluetinde uzun yýllar belirleyici olmuþ.
Bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr.
Bugün Saatli Cami olarak yaþamýný sürdüren bu yapý, Ayvalýk’ýn yalnýzca dini deðil, kültürel ve toplumsal hafýzasýnýn da bir parçasýdýr. Bir kiliseden camiye dönüþen bu taþ beden, bize þunu fýsýldar: Kentler, ancak geçmiþleriyle birlikte anlaþýlýr. Ve bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr. Saatli cami de, yaþanan depremlere karþýn zamana direnen ve ayakta kalmayý baþaran, kentin en önemli ibadet merkezlerinden biri olmayý hak etmiþ. Beþ vakit ibadet dýþýnda, kente gelen yerli ve yabancý konuklarýn uðrak noktasý olan cami, tamir edilip çalýþan saatiyle de ilgi odaðý olmayý sürdürüyor. Çarþýnýn içinde olmasý nedeniyle de Ayvalýk’ýn en hareketli merkezlerinden biri.
KAYNAKÇA
Dimitrios Psarros, To Aivali, 2017, s.6
Berrin Akýn Akbüber, “19.Yüzyýl Ayvalýk Rum Ortodoks Kiliselerinin Cephe Düzenine Yönelik Tipolojik Bir Yaklaþým ve Cephe Karakterlerinin Oluþumuna Etki Eden Faktörlerin Deðerlendirilmesi”, UNESAK 2018 Kongre Bildirileri, s.560.
Yasemin Ýnce Güney, “Appropriation and Authenticity: The case of Transforming Churches into Mosques in Ayvalýk”, International Journal of Architecture & Planning, 2016 Volume 4, Issue 2, s.43.
Berrin Akýn Akbüber, “19.Yüzyýl Ayvalýk Rum Ortodoks Kiliselerinin Cephe Düzenine Yönelik Tipolojik Bir Yaklaþým ve Cephe Karakterlerinin Oluþumuna Etki Eden Faktörlerin Deðerlendirilmesi”, UNESAK 2018 Kongre Bildirileri, s.560.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
(1869 Hagios Ioannis Kilisesi)
Daha önceki haftalarda Taksiyarhis Kilisesi (Anýt Müze), Ayazma ve kentteki müzelerle ilgili yazýlarý kaleme almýþtým. Araya farklý konularda yazdýðým yazýlar girmiþti. Ayvalýk’ýn tarihi kimliðini kaldýðýmýz yerden anlatmaya devam edeceðim. Bugün Saatli Cami olarak yaþamýný sürdüren bu yapý, Ayvalýk’ýn yalnýzca dini deðil, kültürel ve toplumsal hafýzasýnýn da bir parçasýdýr. Bir kiliseden camiye dönüþen bu taþ beden, bize þunu fýsýldar: Kentler, ancak geçmiþleriyle birlikte anlaþýlýr. Ve bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr.
Ayvalýk’ýn taþý topraðý tarih kokuyor ama kentin kuruluþuyla ilgili çeþitli görüþler var. Ayvalýk kentinin ne zaman ve kimler tarafýndan kurulduðu, þimdilik kesinlik kazanmýþ deðil. Kentin kuruluþu ile ilgili olarak, günümüzde üç yaklaþým etkili: Bunlardan birincisine göre, Ayvalýk kasabasý (15.yy sonu 16.yy baþlarýnda), çevredeki adalar halkýnýn korsan baský ve saldýrýlarýndan kaçmalarý sonucunda kurulmuþ. Kurucu göçmenler önce Kabakum’a daha sonra Eðribucak’a yerleþmiþ. Buralarý da terk eden, ya da terk etmek zorunda kalan halk Küçükköy’e, oradan da Ayvalýk’a göçmüþ.
Ýkinci görüþe göre ise, kasabayý Türkler kurmuþ. Türkmenler Çaþnigir, Eskiköy ve Hanaylý adý verilen yerlerde oturmuþ, geçimlerini zeytincilikle sürdürmüþ. Ancak bugün için bu iki görüþün herhangi birinin daha gerçekçi olduðunu ileri sürecek bilgi ve bulgular mevcut deðil.
Antik dönemden günümüze kadar yerleþim süreklilik göstermiþ.
Kentin kuruluþuyla ilgili bir baþka görüþ ise Prof. Dr. Ömer Özyiðit’e ait. Özyiðit’e göre, günümüz Ayvalýk’ýnýn bulunduðu yerde ve civarýnda, 15.yy öncesinde yerleþimin olduðunu gösteren kanýtlar vardýr. Bu dönem Bizans Dönemi’ni ve sonrasýný gösterir; Çünkü gerek bugünkü Ayvalýk kentsel sitinin bulunduðu alanlarýn altýnda ve gerekse Cunda (Alibey) Adasý ile Lale Adasý’nýn arasýndaki köprünün Cunda Adasý tarafýndaki antik yerleþimde Bizans Dönemi seramikleri görülür. Öte yandan bugünkü Ayvalýk’ýn altýnda Geç Bizans ve Erken Osmanlý Dönemleri katmanlarý vardýr. Bu seramik buluntularýna göre, adadaki yerleþim biter ve yerleþim ana kara tarafýnda devam eder. Özyiðit’e göre, bu demektir ki antik dönemden günümüze kadar yerleþim süreklilik göstermiþtir.
Ayvalýk’ýn tarihi kimliðini kaldýðýmýz yerden anlatmaya devam edeceðim
Daha önceki haftalarda Taksiyarhis Kilisesi (Anýt Müze), Ayazma, Rahmi M. Koç Müzesi ve diðer müzelerle ilgili yazýlarý kaleme almýþtým. Daha sonraki haftalarda farklý konularda yazmýþtým. Ayvalýk’ýn tarihi kimliðini kaldýðýmýz yerden anlatmaya devam edeceðim. Saatli Cami’ye gitmek için, Talatpaþa Caddesi üzerinden çarþý içine girildiðinde, yolun ilk bitiminden sola dönüldüðünde Saatli Cami levhasýný görürsünüz, sokak içinden kýsa sürede cami’ye ulaþýrsýnýz. Bugün Saatli Cami olarak yaþamýný sürdüren bu yapý, Ayvalýk’ýn yalnýzca dini deðil, kültürel ve toplumsal hafýzasýnýn da bir parçasýdýr. Bir kiliseden camiye dönüþen bu taþ beden, bize þunu fýsýldar: Kentler, ancak geçmiþleriyle birlikte anlaþýlýr. Ve bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr.
Hagios Ioannis Kilisesi, sessiz ama güçlü tanýklarýndan biri
Ayvalýk’ta, bazý yapýlar yalnýzca taþ ve harçtan ibaret deðildir; zamanýn kendisini taþýr. Fevzi Paþa Mahallesi’nde, Cami Sokaðý’nda yükselen ve bugün “Saatli Cami” olarak bildiðimiz yapý da onlardan biridir. Asýl adýyla Hagios Ioannis Kilisesi, Ayvalýk’ýn çok katmanlý tarihinin sessiz ama güçlü tanýklarýndan biridir. Fransýz misyoner François Tarillon’un 1700-1710 yýllarý arasýnda tuttuðu notlar, bize dönemin Kydonies’inin (Ayvalýk) nüfus yapýsý hakkýnda önemli ipuçlarý verir. Tarillon’a göre yerleþimde 600 ev vardýr ve bu sayý Moschonisi (Cunda) ile aynýdýr. Eski Taksiyarhis Mahallesi’ne ek olarak Hagios Dimitrios ve Hagios Ioannis mahalleleri de bu dönemde þekillenmiþ. Ýþte bu bilgilerden yola çýkarak, Hagios Ioannis Kilisesi’nin ilk inþasýnýn 18. yüzyýlýn baþlarýna uzandýðý düþünülür.
Mübadelenin ardýndan camiye çevrilir
Ancak bugün gördüðümüz yapý, 1869-1870 yýllarýnda yeniden inþa edilen ikinci yapýdýr. Araþtýrmacý Dimitrios Psarros’a göre Ayvalýk’ta iz býrakan birçok kilise gibi Hagios Ioannis de, Ayvalýklý mimar Emmanuel Kounas’ýn eseridir. Çýnarlý Cami olarak bilinen Hagios Georgios, Cunda’daki Taksiyarhis Kilisesi ve bugün artýk var olmayan Hagios Nikolaos Kilisesi de onun imzasýný taþýr. Mübadelenin ardýndan Hagios Ioannis Kilisesi camiye çevrilir. Çan kulesindeki saat nedeniyle halk arasýnda “Saatli Cami” adýyla anýlmaya baþlanýr. Belki de bu saat, yalnýzca zamaný deðil, belleði de ölçmeye devam eder. Yüzyýlýn sonlarýna gelindiðinde Ayvalýk’taki kilise mimarisi önemli bir dönüþüm geçirir. Bazilikal plan terk edilir; yerini neoklasik cephe düzeniyle birlikte haç planlý yapýlar alýr. Hagios Ioannis ve Hagios Georgios kiliseleri, bu mimari anlayýþýn ilçe merkezindeki en belirgin örnekleridir.
Ayvalýk’ýn kozmopolit mimari kimliðini açýkça yansýtýr.
Yapý, doðu-batý doðrultusunda uzanan kapalý Yunan haçý planýndadýr. Üç nefli düzeni, içten üç, dýþtan tek apsisi vardýr. Batý cephesi, mimari açýdan en dikkat çekici bölümdür: Podyum üzerinde yükselen narteks, iyon baþlýklý sütunlar, yuvarlak kemerli kapý ve üçlü pencere düzeniyle güçlü bir simetri sunar. Neoklasik çizgilerle gotik öðelerin bir arada kullanýldýðý cephe, Ayvalýk’ýn kozmopolit mimari kimliðini açýkça yansýtýr. Yapýnýn güneybatý köþesindeki çan kulesi ise baþlý baþýna bir hikâye anlatýr. Piramidal yükseliþe sahip bu kule, 1944 depreminde üst bölümünü kaybetmiþ. Dörtgen kaidesi, saat yerleþtirilmiþ gövdesi ve en üstteki çan bölümüyle, kentin siluetinde uzun yýllar belirleyici olmuþ.
Bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr.
Bugün Saatli Cami olarak yaþamýný sürdüren bu yapý, Ayvalýk’ýn yalnýzca dini deðil, kültürel ve toplumsal hafýzasýnýn da bir parçasýdýr. Bir kiliseden camiye dönüþen bu taþ beden, bize þunu fýsýldar: Kentler, ancak geçmiþleriyle birlikte anlaþýlýr. Ve bazý yapýlar, zamana karþý deðil, zamanla birlikte ayakta kalýr. Saatli cami de, yaþanan depremlere karþýn zamana direnen ve ayakta kalmayý baþaran, kentin en önemli ibadet merkezlerinden biri olmayý hak etmiþ. Beþ vakit ibadet dýþýnda, kente gelen yerli ve yabancý konuklarýn uðrak noktasý olan cami, tamir edilip çalýþan saatiyle de ilgi odaðý olmayý sürdürüyor. Çarþýnýn içinde olmasý nedeniyle de Ayvalýk’ýn en hareketli merkezlerinden biri.
KAYNAKÇA
Dimitrios Psarros, To Aivali, 2017, s.6
Berrin Akýn Akbüber, “19.Yüzyýl Ayvalýk Rum Ortodoks Kiliselerinin Cephe Düzenine Yönelik Tipolojik Bir Yaklaþým ve Cephe Karakterlerinin Oluþumuna Etki Eden Faktörlerin Deðerlendirilmesi”, UNESAK 2018 Kongre Bildirileri, s.560.
Yasemin Ýnce Güney, “Appropriation and Authenticity: The case of Transforming Churches into Mosques in Ayvalýk”, International Journal of Architecture & Planning, 2016 Volume 4, Issue 2, s.43.
Berrin Akýn Akbüber, “19.Yüzyýl Ayvalýk Rum Ortodoks Kiliselerinin Cephe Düzenine Yönelik Tipolojik Bir Yaklaþým ve Cephe Karakterlerinin Oluþumuna Etki Eden Faktörlerin Deðerlendirilmesi”, UNESAK 2018 Kongre Bildirileri, s.560.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...