Sebahattin Karaca
FOÇA’NIN ÝHTÝYACI; BASÝRETLÝ, BECERÝKLÝ, ÇALIÞKAN YÖNETÝCÝLERDÝR.
Benzer bir yazýyý birkaç sene önce yazmýþ ve yayýnlamýþtým. Ýlgi görmüþ ve çok okuyaný olmuþtu. O gün yazýlanlar sanki bugünleri iþaret ediyordu. Bu baðlamda yazýyý güncelleyerek yeniden yayýnlamak istedim.
ÖNCE DÜNÜN GÜZEL FOÇA’SINDAN BAÞALAYALIM.
Ýzmir’e giden anayol duble deðildi. Gidiþ-geliþli ve dar olduðu için bugünden daha zordu. Çiðli’den Menemen’e kadar yapýlaþma yoktu. Tenha idi. Özellikle arabasý ile Ýzmir’e gidenler, dönüþ yolculuðunu gecenin karanlýðýna býrakmamaya özen gösterirdi. Olasý bir aksaklýk halinde, yollarýn tenhalýðý karanlýkta ürkütücüydü. Foça’nýn nüfusu yaklaþýk 2850 kadardý. Elektrik ve su abonesi ise 740 civarýndaydý. Tellerine kuþ konduðunda iki damla yaðmur yaðdýðýnda giden elektriði de belediye daðýtýrdý. Evler birbirinden elektrik te çeker, boru döþer su da alýrdý. Kýþ aylarýnda sular daha çok kesilirdi. Yaðmur topraðý yumuþatýr borular yerinden oynar, ardýndan patlar, dolayýsýyla sýkça ve saatlerce sular da giderdi. Çöpler üstü açýk traktör römorku ile taþýnýr, yazýn sýcaðýnda aþýrý derecede kokardý. Þimdiki A101’in önündeki alanda pazar kurulurdu. Pazar 2-3 saat sürer ve yeterli olurdu. Yenifoça – Foça arasýndaki asfalt yol yoktu. Onun yerine, dar ve toprak bir yol vardý. Bedesten’in yerinde ise, ören halinde eski tuz depolarý bulunmaktaydý. Belediye burada kömür daðýtýrdý. Kömürünü alan bayram sevinci yaþardý. Buna raðmen herkes mutluydu. Herkesin birbirini tanýdýðý, birbiri ile akraba olduðu, yolda görünce güler yüzle selam verdiði, dayanýþma ve yardýmlaþmanýn yaþandýðý, akþamlarý ailelerin birbirlerini ziyaret ettiði, kapýlarýn kilitlenmediði bir Foça vardý. Kýsaca o zaman Foça’yý yönetmek çok daha kolaydý.
BUGÜNLERE GELÝNDÝÐÝNDE
Foça göç aldý, yerleþim alanlarý geniþledi. Belde ve köyleri, birer mahallesi oldu, Büyükþehir hudutlarýna dâhil edildi. Ýmar planlarý onama yetkisi Büyükþehir’e geçti. Nüfus arttý, pazaryeri deðiþti, kýsmen kanalizasyon yapýldý, arýtma devreye girdi. Büyükdeniz’de yat baðlama planlamasý, balýkçý barýnaðý yapýldý. Elektrik, su ve telekomünikasyon altyapýsý yenilendi. Uydu ve internet yayýnlarý yaygýnlaþtý. Komþuluk iliþkileri azaldý, arkadaþlýklar yerini internete býraktý. Araç sayýsý çoðaldý, otopark talebi arttý. Herkes birbirine yabancý oldu ve kapýlar kapandý, kilitler vuruldu.
BUNDAN SONRA NE OLACAK?
Bundan sonra Foça’yý bekleyen tehlikeleri üç baþlýkta de özetlemek mümkün. Bunlar; Güneyden, Kuzeyden ve Doðudan gelebilecek olan en önemli risklerdir. Aslýnda denizden gelebilecek tehlikeyi de göz ardý etmemek lazým. Ama onu þimdilik sonraya býrakalým.
Önce karadan gelebileceklere bakalým nelermiþ onlar?
Güneyden Gelen Baský
Foça kendi içinde bu deðiþikliði yaþarken, geliþmeler Foça’nýn dýþýnda da devam ediyordu. Son 20 yýlda Çiðli ile Menemen arasý konutlar ile dolup taþtý. Þimdilerde Menemen – Buruncuk arasý hýzla yapýlaþmaktadýr. Yakýn bir gelecekte Güneyden (Ýzmir’den) yoðun biçimde gelecek olan nüfus ve yapýlaþma artýþý, Foça’nýn doðal güzelliklerini ve yaþama alýþkanlýklarýný, en baþta tarým alanlarýný, turizmini ve denizini tehdit etmeye baþlayacaktýr. Ýzmir nüfusunun hýzla artmasý, Foça’nýn Büyükþehir hudutlarý dâhiline alýnmýþ olmasý, güneyden gelecek baskýyý yoðunlaþtýracak, karþý durulamaz hale getirecektir. Foça’nýn yaþayabileceði sorunlar bununla da sýnýrlý kalmayacaktýr. Foça esas baskýyý, baþta Kozbeyli ve Yenifoça olmak üzere kuzeyden gelen dayatma ile yaþayacaktýr. Nitekim Baðarasý bu sorunu birkaç senedir yaþýyor. Bir zamanlar birçok Foçalý ailenin ve Baðarasý’nda yaþayanlarýn geçim kaynaðý olan ekilebilir araziler çoktan yapýlaþmaya teslim olmuþtur.
Kuzeyden Gelen Baský
Geniþ bir açýdan bakýlacak olursa, uzun zamandan beri Foça bu tehdit ile yaþamaktadýr. 1970’li yýllarda Aliaða geliþim projesi planlandý. Plan içerisinde yer alan limanlar, gemi söküm tesisleri, demir ve çelik fabrikalarý, Petkim tesisleri vardý. Planlamadan hemen sonra inþaat faaliyetleri baþladý. Bu bölgede yaþayan sade vatandaþlar baþta bu geliþmelerden çok memnundu. Çünkü topraklarý deðerlenmiþ ve istihdam doðmuþtu. Ancak topraklarýný satan insanlar, açýlan iþyerlerine istihdam edilemedikleri için hayal kýrýklýðýna uðramýþlardý. Ayrýca özellikle demir ve çelik fabrikalarýnýn yýllarca baca yapmak yerine dumaný doðaya salmalarý karþýsýnda, yalnýz insan saðlýðýný tehdit etmiyor, çiftçinin baþta zeytin olmak üzere her türlü tarým ürününe zarar veriyordu. Söz konusu, duman hakkýnda hâlâ yapýlmasý gereken çok iþ vardýr. Kurulan tesislerin üretimi için gerekli enerjinin temini noktasýnda, termik santral ve cüruf döküm alanlarýna ihtiyaç doðmasý Foça ve çevresinde yaþayan insanlar için bardaðý taþýran son damla olmuþtur. Yöre halký termik santraline ve planlanan cüruf döküm alanlarýna þiddetle karþýdýr. Bugün Foça’nýn tarýmý, turizmi, denizi ve doðasý için büyük bir tehdit olduðu artýk gözle görülür durumdadýr. Cüruf daðlarýndan en çok olumsuz etkilenen yerleþim yerimiz maalesef Ilýpýnar’dýr. Bu geliþmelere bile yeteri kadar direnemeyen Foça’yý baþka dayatmalar ve tehlikeler de beklemektedir.
Bunlarýn baþýnda Dünya’nýn sayýlý büyük limanlarýndan biri olarak planlanan ve þu anda yapýmý devam eden, Çandarlý limaný ve limanýn yan etkileri olacaktýr. Bilinen o ki Singapore, Rotterdam, South Loisiana, Shanghai, Hong Kong limanlarýnýn yerleþim, iþleyiþ ve çevresine bakýldýðýnda, mallarýn nakliyesi için muazzam yol aðlarýnýn olduðunu görürüz. Depolar, idari binalar, deniz nakliyat þirketleri, aracý kuruluþlar, týr ve konteynýr parklarý, çevrede yarý mamul imalathaneleri, oteller, yeme içme, eðlence yerleri, yönetici ofisleri, araç parklarý ve akla gelmeyecek yüzlerce deðiþik durumlar ve geliþmeler Aliaða, Çandarlý, Þakran, Yeni Þakran, Çaltýdere ve Ömerli Köyü ile beraber, kuzeyde Dikili’yi, güneyde Foça, Yenifoça ve köylerini, kendi geliþim ve yayýlma dinamikleri içerisinde sarýp sarmalayacaktýr. Þu anda bile bazý tarým alanlarý Eko Turizm adý altýnda resmen yapýlaþma faaliyetlerini baþlatarak sürdürmeye devam etmektedir. Bu ve benzer noktalarda imar yapma yetkisi yerel yönetimlerde olmasýna karþýn, Þehircilik ve Çevre Bakanlýðý da resen iþ bu bölgeleri imara açmaktadýr.
Doðudan Gelen Riskler
Bunlarýn yaný sýra yapýmý bitmiþ olan Ýstanbul-Ýzmir otobaný sayesinde Ýzmir ile Ýstanbul arasý 3.5 saate inmiþtir. 20 milyonluk þehrin Ýzmir aksýna doðru daha da çoðalacak olan otomobil sayýsý ile Foça’ya olan yerleþim talebi artmýþtýr. Önümüzdeki yýllarda ise devam edecektir. Hatta bu geliþmeler beklenenden çok hýzlý gerçekleþecektir. Dolayýsýyla Foça kuzey-güney ve doðudan üç boyutlu baskýya maruz kalacaktýr.
BU GELÝÞMELERE KARÞI, BUGÜNDEN NELER YAPILMALIDIR?
Yukarýda pek çok eksiði ile birlikte kaleme aldýðým gerekçeler ürkütücüdür. Bu gerçeklere karþýn, üç bin üç yüz yýllýk tarihi olan ve ayný tarih üzerinde yaþanan Foça’yý, layýk olduðu þekilde koruyabilecek kolluya bilecek gelecek nesillere onurla teslim edebilecek yöneticilere ihtiyaç vardýr.
21.yy’da þehirler ve insanlarýn hayat standartlarýnýn iyileþmesi bakýmýndan vizyon sahibi yöneticiler çok önemli olacaktýr. Foça’nýn da tam bu türden yöneticilere ihtiyacý vardýr. Hayatýn her alanýnda, geleceði iyi analiz eden, üzerine uzun vadeli, faydalý ve kalýcý planlar yapabilmeyi becerebilen yöneticileri seçmenler arayýp bulmalýdýr. Yerel seçimler bunun için çok önemlidir.
Ancak böyle vizyon sahibi yöneticiler, bir taraftan tüm mahalleleriyle birlikte Foça’nýn günlük sorunlarýný çözerken, diðer taraftan da uzun vadeli bakýþ açýsýyla Foça’nýn elli yüz yýllýk geleceðine yön verebilirler.
Foça ve çevresi için, bunun gereðine, geçmiþ yýllara göre, bugün daha çok inanmaktayým. Teknoloji, iletiþim, haberleþme, ulaþým Dünya’yý küçük bir fanusa dönüþtürmüþtür. Modern ve çaðdaþ dünya içinde Foça’nýn köklü tarihiyle varlýðýný asýrlarca bozulmadan sürdürebilmesi için, halkýna hizmet vermeyi seven, göðsü vatan sevgiyle kabarmýþ, gönlü Foça sevdasý dolu, basiretli, becerikli, çalýþkan yöneticilerin iþ baþýna getirilmelidir.
Çevremizde, her türlü geliþmeyi önceden sezerek yapýlmasý gerekenleri ki, bunlarýn en baþýnda yeþil alanlarýn, tarým alanlarýnýn, denizin, somut olan ya da olmayan Kültür deðerlerinin korunmasýný saðlayarak Foça’yý yönetmektir. Doðmuþ ya da doðacak olan sorunlarý ve de saðlýklý geliþmenin nasýl olacaðýný zamanýnda tespit eden; bunlarý plan ve projeye baðladýktan sonra kaynaklarýný da bulan, vizyon sahibi yöneticiler sayesinde bugünkü sorunlarýn üstesinden gelinmesi ve gelecekle ilgili kaygýlarýn ortadan kaldýrýlmasý mümkün olur.
Demokrasiyi içine sindirmiþ, ekip anlayýþýndan nasibini almýþ, öngörüsü yüksek, çalýþkan ve tarafsýz yöneticiler elbette Foça için bir kazançtýr.
Yüz yýl arayla Foça Büyükdeniz
Baðarasý
.jpg)
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
Benzer bir yazýyý birkaç sene önce yazmýþ ve yayýnlamýþtým. Ýlgi görmüþ ve çok okuyaný olmuþtu. O gün yazýlanlar sanki bugünleri iþaret ediyordu. Bu baðlamda yazýyý güncelleyerek yeniden yayýnlamak istedim.
ÖNCE DÜNÜN GÜZEL FOÇA’SINDAN BAÞALAYALIM.
Ýzmir’e giden anayol duble deðildi. Gidiþ-geliþli ve dar olduðu için bugünden daha zordu. Çiðli’den Menemen’e kadar yapýlaþma yoktu. Tenha idi. Özellikle arabasý ile Ýzmir’e gidenler, dönüþ yolculuðunu gecenin karanlýðýna býrakmamaya özen gösterirdi. Olasý bir aksaklýk halinde, yollarýn tenhalýðý karanlýkta ürkütücüydü. Foça’nýn nüfusu yaklaþýk 2850 kadardý. Elektrik ve su abonesi ise 740 civarýndaydý. Tellerine kuþ konduðunda iki damla yaðmur yaðdýðýnda giden elektriði de belediye daðýtýrdý. Evler birbirinden elektrik te çeker, boru döþer su da alýrdý. Kýþ aylarýnda sular daha çok kesilirdi. Yaðmur topraðý yumuþatýr borular yerinden oynar, ardýndan patlar, dolayýsýyla sýkça ve saatlerce sular da giderdi. Çöpler üstü açýk traktör römorku ile taþýnýr, yazýn sýcaðýnda aþýrý derecede kokardý. Þimdiki A101’in önündeki alanda pazar kurulurdu. Pazar 2-3 saat sürer ve yeterli olurdu. Yenifoça – Foça arasýndaki asfalt yol yoktu. Onun yerine, dar ve toprak bir yol vardý. Bedesten’in yerinde ise, ören halinde eski tuz depolarý bulunmaktaydý. Belediye burada kömür daðýtýrdý. Kömürünü alan bayram sevinci yaþardý. Buna raðmen herkes mutluydu. Herkesin birbirini tanýdýðý, birbiri ile akraba olduðu, yolda görünce güler yüzle selam verdiði, dayanýþma ve yardýmlaþmanýn yaþandýðý, akþamlarý ailelerin birbirlerini ziyaret ettiði, kapýlarýn kilitlenmediði bir Foça vardý. Kýsaca o zaman Foça’yý yönetmek çok daha kolaydý.
BUGÜNLERE GELÝNDÝÐÝNDE
Foça göç aldý, yerleþim alanlarý geniþledi. Belde ve köyleri, birer mahallesi oldu, Büyükþehir hudutlarýna dâhil edildi. Ýmar planlarý onama yetkisi Büyükþehir’e geçti. Nüfus arttý, pazaryeri deðiþti, kýsmen kanalizasyon yapýldý, arýtma devreye girdi. Büyükdeniz’de yat baðlama planlamasý, balýkçý barýnaðý yapýldý. Elektrik, su ve telekomünikasyon altyapýsý yenilendi. Uydu ve internet yayýnlarý yaygýnlaþtý. Komþuluk iliþkileri azaldý, arkadaþlýklar yerini internete býraktý. Araç sayýsý çoðaldý, otopark talebi arttý. Herkes birbirine yabancý oldu ve kapýlar kapandý, kilitler vuruldu.
BUNDAN SONRA NE OLACAK?
Bundan sonra Foça’yý bekleyen tehlikeleri üç baþlýkta de özetlemek mümkün. Bunlar; Güneyden, Kuzeyden ve Doðudan gelebilecek olan en önemli risklerdir. Aslýnda denizden gelebilecek tehlikeyi de göz ardý etmemek lazým. Ama onu þimdilik sonraya býrakalým.
Önce karadan gelebileceklere bakalým nelermiþ onlar?
Güneyden Gelen Baský
Foça kendi içinde bu deðiþikliði yaþarken, geliþmeler Foça’nýn dýþýnda da devam ediyordu. Son 20 yýlda Çiðli ile Menemen arasý konutlar ile dolup taþtý. Þimdilerde Menemen – Buruncuk arasý hýzla yapýlaþmaktadýr. Yakýn bir gelecekte Güneyden (Ýzmir’den) yoðun biçimde gelecek olan nüfus ve yapýlaþma artýþý, Foça’nýn doðal güzelliklerini ve yaþama alýþkanlýklarýný, en baþta tarým alanlarýný, turizmini ve denizini tehdit etmeye baþlayacaktýr. Ýzmir nüfusunun hýzla artmasý, Foça’nýn Büyükþehir hudutlarý dâhiline alýnmýþ olmasý, güneyden gelecek baskýyý yoðunlaþtýracak, karþý durulamaz hale getirecektir. Foça’nýn yaþayabileceði sorunlar bununla da sýnýrlý kalmayacaktýr. Foça esas baskýyý, baþta Kozbeyli ve Yenifoça olmak üzere kuzeyden gelen dayatma ile yaþayacaktýr. Nitekim Baðarasý bu sorunu birkaç senedir yaþýyor. Bir zamanlar birçok Foçalý ailenin ve Baðarasý’nda yaþayanlarýn geçim kaynaðý olan ekilebilir araziler çoktan yapýlaþmaya teslim olmuþtur.
Kuzeyden Gelen Baský
Geniþ bir açýdan bakýlacak olursa, uzun zamandan beri Foça bu tehdit ile yaþamaktadýr. 1970’li yýllarda Aliaða geliþim projesi planlandý. Plan içerisinde yer alan limanlar, gemi söküm tesisleri, demir ve çelik fabrikalarý, Petkim tesisleri vardý. Planlamadan hemen sonra inþaat faaliyetleri baþladý. Bu bölgede yaþayan sade vatandaþlar baþta bu geliþmelerden çok memnundu. Çünkü topraklarý deðerlenmiþ ve istihdam doðmuþtu. Ancak topraklarýný satan insanlar, açýlan iþyerlerine istihdam edilemedikleri için hayal kýrýklýðýna uðramýþlardý. Ayrýca özellikle demir ve çelik fabrikalarýnýn yýllarca baca yapmak yerine dumaný doðaya salmalarý karþýsýnda, yalnýz insan saðlýðýný tehdit etmiyor, çiftçinin baþta zeytin olmak üzere her türlü tarým ürününe zarar veriyordu. Söz konusu, duman hakkýnda hâlâ yapýlmasý gereken çok iþ vardýr. Kurulan tesislerin üretimi için gerekli enerjinin temini noktasýnda, termik santral ve cüruf döküm alanlarýna ihtiyaç doðmasý Foça ve çevresinde yaþayan insanlar için bardaðý taþýran son damla olmuþtur. Yöre halký termik santraline ve planlanan cüruf döküm alanlarýna þiddetle karþýdýr. Bugün Foça’nýn tarýmý, turizmi, denizi ve doðasý için büyük bir tehdit olduðu artýk gözle görülür durumdadýr. Cüruf daðlarýndan en çok olumsuz etkilenen yerleþim yerimiz maalesef Ilýpýnar’dýr. Bu geliþmelere bile yeteri kadar direnemeyen Foça’yý baþka dayatmalar ve tehlikeler de beklemektedir.
Bunlarýn baþýnda Dünya’nýn sayýlý büyük limanlarýndan biri olarak planlanan ve þu anda yapýmý devam eden, Çandarlý limaný ve limanýn yan etkileri olacaktýr. Bilinen o ki Singapore, Rotterdam, South Loisiana, Shanghai, Hong Kong limanlarýnýn yerleþim, iþleyiþ ve çevresine bakýldýðýnda, mallarýn nakliyesi için muazzam yol aðlarýnýn olduðunu görürüz. Depolar, idari binalar, deniz nakliyat þirketleri, aracý kuruluþlar, týr ve konteynýr parklarý, çevrede yarý mamul imalathaneleri, oteller, yeme içme, eðlence yerleri, yönetici ofisleri, araç parklarý ve akla gelmeyecek yüzlerce deðiþik durumlar ve geliþmeler Aliaða, Çandarlý, Þakran, Yeni Þakran, Çaltýdere ve Ömerli Köyü ile beraber, kuzeyde Dikili’yi, güneyde Foça, Yenifoça ve köylerini, kendi geliþim ve yayýlma dinamikleri içerisinde sarýp sarmalayacaktýr. Þu anda bile bazý tarým alanlarý Eko Turizm adý altýnda resmen yapýlaþma faaliyetlerini baþlatarak sürdürmeye devam etmektedir. Bu ve benzer noktalarda imar yapma yetkisi yerel yönetimlerde olmasýna karþýn, Þehircilik ve Çevre Bakanlýðý da resen iþ bu bölgeleri imara açmaktadýr.
Doðudan Gelen Riskler
Bunlarýn yaný sýra yapýmý bitmiþ olan Ýstanbul-Ýzmir otobaný sayesinde Ýzmir ile Ýstanbul arasý 3.5 saate inmiþtir. 20 milyonluk þehrin Ýzmir aksýna doðru daha da çoðalacak olan otomobil sayýsý ile Foça’ya olan yerleþim talebi artmýþtýr. Önümüzdeki yýllarda ise devam edecektir. Hatta bu geliþmeler beklenenden çok hýzlý gerçekleþecektir. Dolayýsýyla Foça kuzey-güney ve doðudan üç boyutlu baskýya maruz kalacaktýr.
BU GELÝÞMELERE KARÞI, BUGÜNDEN NELER YAPILMALIDIR?
Yukarýda pek çok eksiði ile birlikte kaleme aldýðým gerekçeler ürkütücüdür. Bu gerçeklere karþýn, üç bin üç yüz yýllýk tarihi olan ve ayný tarih üzerinde yaþanan Foça’yý, layýk olduðu þekilde koruyabilecek kolluya bilecek gelecek nesillere onurla teslim edebilecek yöneticilere ihtiyaç vardýr.
21.yy’da þehirler ve insanlarýn hayat standartlarýnýn iyileþmesi bakýmýndan vizyon sahibi yöneticiler çok önemli olacaktýr. Foça’nýn da tam bu türden yöneticilere ihtiyacý vardýr. Hayatýn her alanýnda, geleceði iyi analiz eden, üzerine uzun vadeli, faydalý ve kalýcý planlar yapabilmeyi becerebilen yöneticileri seçmenler arayýp bulmalýdýr. Yerel seçimler bunun için çok önemlidir.
Ancak böyle vizyon sahibi yöneticiler, bir taraftan tüm mahalleleriyle birlikte Foça’nýn günlük sorunlarýný çözerken, diðer taraftan da uzun vadeli bakýþ açýsýyla Foça’nýn elli yüz yýllýk geleceðine yön verebilirler.
Foça ve çevresi için, bunun gereðine, geçmiþ yýllara göre, bugün daha çok inanmaktayým. Teknoloji, iletiþim, haberleþme, ulaþým Dünya’yý küçük bir fanusa dönüþtürmüþtür. Modern ve çaðdaþ dünya içinde Foça’nýn köklü tarihiyle varlýðýný asýrlarca bozulmadan sürdürebilmesi için, halkýna hizmet vermeyi seven, göðsü vatan sevgiyle kabarmýþ, gönlü Foça sevdasý dolu, basiretli, becerikli, çalýþkan yöneticilerin iþ baþýna getirilmelidir.
Çevremizde, her türlü geliþmeyi önceden sezerek yapýlmasý gerekenleri ki, bunlarýn en baþýnda yeþil alanlarýn, tarým alanlarýnýn, denizin, somut olan ya da olmayan Kültür deðerlerinin korunmasýný saðlayarak Foça’yý yönetmektir. Doðmuþ ya da doðacak olan sorunlarý ve de saðlýklý geliþmenin nasýl olacaðýný zamanýnda tespit eden; bunlarý plan ve projeye baðladýktan sonra kaynaklarýný da bulan, vizyon sahibi yöneticiler sayesinde bugünkü sorunlarýn üstesinden gelinmesi ve gelecekle ilgili kaygýlarýn ortadan kaldýrýlmasý mümkün olur.
Demokrasiyi içine sindirmiþ, ekip anlayýþýndan nasibini almýþ, öngörüsü yüksek, çalýþkan ve tarafsýz yöneticiler elbette Foça için bir kazançtýr.
Yüz yýl arayla Foça Büyükdeniz
Baðarasý
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...