Sebahattin Karaca
Foça Belediyesi Osmanlýnýn Kurduðu Ýlk Belediyelerdendir
19. yy’ýn sonlarýna doðru Foça’nýn, önceleri Akdeniz liman kentleriyle baþlayan ve giderek dünyaya yayýlan ticari iliþkileri sonucu günlük hayat deðiþmeye, ticaret alt yapýsý da yetmemeye baþladý. Bu sonuç Antik kent Foça’da Belediye’nin eksikliðini ortaya koydu.
O tarihe kadar yerel hizmetler, mahallelerdeki güçlü örgütlenmeler ya da Türk- Ýslam kültürünün yarattýðý vakýflar aracýlýðý ile sürdürülmekteydi.
Tanzimat döneminde ise, yurtdýþýna giden aydýn gençlerin önerileri ya da önderliði sayesinde 1871 yýlýnda çýkarýlan yerel yönetim nizamnamesi ile Osmanlýda þehircilik anlayýþý deðiþmeye baþladý. Bu çerçevede taþra þehirlerinde belediyelerin kurulmasý ve atýlýmlarýnýn güçlendirilmesiyle birlikte yerel hizmetlerin kurumsallaþmasý saðlandý.
Baþta Ýzmir Belediyesi olmak üzere, Foça’nýn da içinde bulunduðu pek çok Doðu Akdeniz liman kentinde art arda belediyeler kuruldu.
Ýlk Baþkan Mehmet Hilmi Efendi 1874
Belediyecilik üzerine çýkan ilk salnamelere göre, Foça (Foça – Atik) Belediyesi 1874 yýlýnda kuruluþunu tamamladý ve göreve baþladý. Ýlk Belediye Baþkaný Mehmet Hilmi Efendi oldu. Sermayesi (ilk bütçe) 126.162 kuruþtu. Baþkan Mehmet Hilmi Efendi’yi 1908 yýlýna kadar sýrasýyla Mehmet Emin Efendi, Sadýk bey, Hafýz Nuri Efendi izledi.
Belediye meclisi ise, uzunca bir süre nüfus oranýna göre 4 Rum, 2 Türk’ten oluþuyordu. Belediye kadrosu çok dardý. Yazý ve hesap iþlerini 1 kiþi, tahsilat ve zabýta iþlerini 1 kiþi yürütürdü. Ýlk Belediye tabibi 1891 yýlýnda kadroya dahil oldu. Kurulduðu yýllarda Belediye, temizlik iþlerinin yaný sýra kaldýrým tamir ve inþasý ile kasabanýn aydýnlatmasý iþleriyle meþgul olurdu. Mesela 1907 yýlýnda Foça’da sokak aydýnlatmasý için toplamda 81 fener vardý.
19. yy. baþlarýnda Foça’da nüfusun çoðunluðu Müslümanlardan oluþuyordu. 1835 yýlýnda kasabayý ziyaret eden Ýngiliz seyyah William J. Hamilton seyahatnamesinde, Foça’da yaklaþýk 1000 hane olduðunu bunun 400 hanesinin Rumlara geri kalanýnýn Müslümanlara ait olduðunu yazmýþtý.
Ancak 1884 yýlýna gelindiðinde Müslümanlarýn 3642, Rumlarýn 7876 ve Musevilerin 212 kiþi olduðunun kayýt altýna alýndýðý görülmüþtür.
1914 yýlýna yapýlan sayýmlarda ise adalardan gelen göç nedeniyle Rum nüfusun Müslüman nüfusa göre üç kat arttýðý nüfus vukuatý dökümlerinde yer almýþtýr.
Foça Limaný’nýn Eþi Benzeri Yok
Bu deðiþiklik açýkça Düyûn-ý Umûmiye’nin Foça’da baþlattýðý baþta tuz ihracatý olmak üzere sürdürülen ticari faaliyetlerden kaynaklanmýþtýr. Foça’nýn Düyûn-ý Umûmiye Ýdaresi 1881 yýlýnda muhtelif yerlerde var olan 3 adet deniz fenerine ilaveten þimdi halen çalýþmakta olan deniz feneri ile idarenin Ýtalyan müdürü için Küçükdeniz’de lojman yaptýrmýþtýr. Düyûn-ý Umûmiye feshedildikten sonra lojman Türk Ocaðý olarak kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Ayný yýllarda Osmanlý, Büyükdeniz limanýný elden geçirmiþ; idari binalar ve depolar inþa edilmiþtir. Bununla da yetinmeyip Belediye Sosyal Tesisinin hizasýndan, günümüzde Carrefour’un bulunduðu yere kadar kýyý düzenlemesi yapmýþtýr.
Osmanlý Foça Limanlarý ve özellikle de Büyükdeniz için; “Bahr-i Sefid’de misli yok gibidir” (Eþi benzeri yok) derdi. Ben de diyorum ki, tam da bu sebepten M.Ö. 8.Y.Y.’da Ýyonlar Foça’ya yerleþmiþti.
1894 yýlýnda Foça Limanýna Osmanlý, Ýtalyan, Yunan ve Ýngiliz bandýralý 363 vapur ile 2706 yelkenli gemi girip çýkmýþtýr.
1900 yýlýnda Foça-Menemen yolu, Baðarasý Malak çayýna kadar yapýlmýþ ve bu arada Pers Mezarlýðýnýn yanýndaki meþhur tarihi köprü de inþa edilmiþti. Foça PTT’si, Kazada Uluslararasý Ticaret Limanýnýn varlýðý nedeniyle ivedilikle telgrafhaneye kavuþturulmuþtur. O dönemde Foça postanesinden çýkmýþ, Foça PTT damgalý mektuba, Avrupa’nýn önemli koleksiyon erlerinde rastlamak mümkün.
1908 yýlýnda Ýdarenin Çamaltý, Ada ve Aliaða tuzlalarýndan ürettiði tuz miktarý yüz otuz milyon kilograma eriþmiþ olmasýyla birlikte üç yüz bin lira civarýnda gelir elde etmiþtir. 1896 yýlýna gelindiðinde artan ticaret ile ortaya çýkan sorunlarý çözmek için Ticaret Mahkemesi kurulmuþtur.
Öte yandan ayný yýllarda Ýzmir Foça karayolu ile 10-11 saat sürdüðü için, Ýzmir’in Gemicilik Þirketi olan Þirket-i Hamidiye’nin “Dikili” adlý gemisi ile haftada iki kere Ýzmir’den Foça’ya sefer yapýlmýþtýr.
En Ýyi Su Foça Suyu
O yýllarda Meriþdere Foça suyu, Çine kazasýnýn Seydiköy nahiyesinin þaþal sularýndan sonra gelen en saf en hafif suyuydu. Ýzmir’in ekseriyetle ekâbir kesimi Foça suyunu fýçýlarla Ýzmir’e götürürdü. Bu su, dokuz bin beþ yüz metre uzunluðunda toprak altýna döþenmiþ künkler sayesinde Foça’ya getirilirdi.
Bu suyun menbaðýnýn adý o yýllarda Meriþdere olarak bilinse de, sonraki yýllarda ise Künkdere olarak anýlmaya baþlanýldýðý sanýlmaktadýr. Bunun sebebi þudur; 1960’lý yýllara gelindiðinde artan nüfus ve eskiyen hat depremlerle oluþan çatlaklar nedenleriyle su sýkýntýsý doðmuþtur. Baþkan Mustafa konuk hattý yenilemek üzere Ýznik Mannesman’dan alýnan 9 Km uzunluðunda demir borularýn döþenmesi sýrasýnda yer yer 2 – 2,5 metre derinlerde sýrlý ve sýrsýz künklerin bulunmasýndan dolayý suyun membaðý bundan böyle “Künkderesi” olarak anýlmaya baþlamýþtýr.
Ak Sayfa, Kara Sayfaya Adýný Yazdýranlar
Buradan tekrar Belediye konusuna dönecek olursak Foça Belediyesi, kurulduktan 35 -40 yýl boyunca seçilmiþ aðalar tarafýndan yönetilmiþtir.
Yeni belediye olmasýna karþýn Uluslararasý ticaretin baþlamasý ve yoðun nüfus artýþýnýn beraberinde getirdiði onlarca sorunu, çok az bir kadroyla cansiperane çalýþarak çözebilmiþlerdir.
Ýlk Belediye hizmet binasý da þimdilerde yýkýlmaya, yok olmaya yüz tutmuþ Kale içindeki Aðalar Konaðýydý. Aðalar Konaðý ismi de buradan gelmekteydi.
Cumhuriyet döneminde þimdiki Ýþ bankasýnýn bulunduðu yerde iki katlý tarihi taþ binada yýllarca hizmet verdi. Bu bina yolu geniþletmek adýna 80’lerin baþýnda yýkýldý. Buradan þimdiki taksi duraðýnýn bulunduðu noktada Rumlardan kalma iki katlý Eski Rum mektebine taþýndý ve burada da yýllarca hizmet verdikten sonra Belediye gelir getirsin diye binayý ve önündeki parký kiraya verdi.
Buradan þimdiler de Büyükdeniz’de Kalyoncu Kafeteryanýn üstü açýk kýsmýnda bulunan ve sýrt sýrta tek katlý tarihi iki yapýdan oluþan binaya taþýndý. Ýþte bu tarihi binada Baþkan Selçuk Dirim Fransýz Tatil Köyünün yapým kararýný vererek Foça’ya sayýsýz katma deðer saðladý. Türkiye’de daha turizm yokken Foça’da turizmi baþlatan kiþi olarak tarihe geçti. 1970’li yýllarýn baþýnda Baþkan Hasan Onay tarafýndan þimdiki yerinde inþaatý bitirilen Belediye binasýnýn açýlýþý, ardýndan Baþkan seçilen Reha Midilli’ye nasip oldu.
Bugüne gelindiðinde dünyanýn tanýnmýþ birçok þehrinde belediyeler tarihi binalarýný, gelecek nesillere aktarmak için özenle korurlarken, Foça’da ise son 60 yýlda bir buçuk asýr boyu belediyeye hizmet vermiþ dört tarihi binanýn üç tanesinin þu veya bu nedenle tamamen yýkýlmýþ olmasý; yerlerinin bile büyük bir kitle tarafýndan bilinmiyor olmasý; bir tanesinin de ören yeri halinde ayakta durmaya çalýþýrken ilgili kurumlar tarafýndan bir þey yapýlmýyor olmasý Foça tarihine gereken saygýnýn gösterilmediðinin açýk bir kanýtýdýr.
Yaklaþýk yüz elli yýldýr var olan Foça Belediyesi’ni, 30 civarýnda baþkan ve yüzlerce meclis üyesi idare etti. Yaptýklarýyla, kattýklarýyla adýný altýn harflerle Foça tarihinin beyaz sayfasýna yazdýranlar da oldu, kýrdýklarý, döktükleri ve yýktýklarý ile adýndan yýllarca söz ettirenlerde oldu.
Ama Foça hep var oldu bundan böyle de hep var olacak.
Her þeye raðmen “Bir Çift Gözün Görebileceði En Güzel Yerdir Foça”
Belediye Eski Binasý eveliyatý Rum Okulu
Yýkýlan Belediye Binasý Garanti Bankasý çaprazý
Demokrasi Meydaný’ndan Foça Belediyesi eski hizmet binasý yeri
Büyükdeniz’de Belediye iþaretli
1880'ler Büyükdeniz'de rýhtým yapýmý ve dere yataðý deðiþimi
Büyükdeniz Limaný
Kale içi 1960'lar
80'ler
Pers Mezarý yaný köprü 1900
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
19. yy’ýn sonlarýna doðru Foça’nýn, önceleri Akdeniz liman kentleriyle baþlayan ve giderek dünyaya yayýlan ticari iliþkileri sonucu günlük hayat deðiþmeye, ticaret alt yapýsý da yetmemeye baþladý. Bu sonuç Antik kent Foça’da Belediye’nin eksikliðini ortaya koydu.
O tarihe kadar yerel hizmetler, mahallelerdeki güçlü örgütlenmeler ya da Türk- Ýslam kültürünün yarattýðý vakýflar aracýlýðý ile sürdürülmekteydi.
Tanzimat döneminde ise, yurtdýþýna giden aydýn gençlerin önerileri ya da önderliði sayesinde 1871 yýlýnda çýkarýlan yerel yönetim nizamnamesi ile Osmanlýda þehircilik anlayýþý deðiþmeye baþladý. Bu çerçevede taþra þehirlerinde belediyelerin kurulmasý ve atýlýmlarýnýn güçlendirilmesiyle birlikte yerel hizmetlerin kurumsallaþmasý saðlandý.
Baþta Ýzmir Belediyesi olmak üzere, Foça’nýn da içinde bulunduðu pek çok Doðu Akdeniz liman kentinde art arda belediyeler kuruldu.
Ýlk Baþkan Mehmet Hilmi Efendi 1874
Belediyecilik üzerine çýkan ilk salnamelere göre, Foça (Foça – Atik) Belediyesi 1874 yýlýnda kuruluþunu tamamladý ve göreve baþladý. Ýlk Belediye Baþkaný Mehmet Hilmi Efendi oldu. Sermayesi (ilk bütçe) 126.162 kuruþtu. Baþkan Mehmet Hilmi Efendi’yi 1908 yýlýna kadar sýrasýyla Mehmet Emin Efendi, Sadýk bey, Hafýz Nuri Efendi izledi.
Belediye meclisi ise, uzunca bir süre nüfus oranýna göre 4 Rum, 2 Türk’ten oluþuyordu. Belediye kadrosu çok dardý. Yazý ve hesap iþlerini 1 kiþi, tahsilat ve zabýta iþlerini 1 kiþi yürütürdü. Ýlk Belediye tabibi 1891 yýlýnda kadroya dahil oldu. Kurulduðu yýllarda Belediye, temizlik iþlerinin yaný sýra kaldýrým tamir ve inþasý ile kasabanýn aydýnlatmasý iþleriyle meþgul olurdu. Mesela 1907 yýlýnda Foça’da sokak aydýnlatmasý için toplamda 81 fener vardý.
19. yy. baþlarýnda Foça’da nüfusun çoðunluðu Müslümanlardan oluþuyordu. 1835 yýlýnda kasabayý ziyaret eden Ýngiliz seyyah William J. Hamilton seyahatnamesinde, Foça’da yaklaþýk 1000 hane olduðunu bunun 400 hanesinin Rumlara geri kalanýnýn Müslümanlara ait olduðunu yazmýþtý.
Ancak 1884 yýlýna gelindiðinde Müslümanlarýn 3642, Rumlarýn 7876 ve Musevilerin 212 kiþi olduðunun kayýt altýna alýndýðý görülmüþtür.
1914 yýlýna yapýlan sayýmlarda ise adalardan gelen göç nedeniyle Rum nüfusun Müslüman nüfusa göre üç kat arttýðý nüfus vukuatý dökümlerinde yer almýþtýr.
Foça Limaný’nýn Eþi Benzeri Yok
Bu deðiþiklik açýkça Düyûn-ý Umûmiye’nin Foça’da baþlattýðý baþta tuz ihracatý olmak üzere sürdürülen ticari faaliyetlerden kaynaklanmýþtýr. Foça’nýn Düyûn-ý Umûmiye Ýdaresi 1881 yýlýnda muhtelif yerlerde var olan 3 adet deniz fenerine ilaveten þimdi halen çalýþmakta olan deniz feneri ile idarenin Ýtalyan müdürü için Küçükdeniz’de lojman yaptýrmýþtýr. Düyûn-ý Umûmiye feshedildikten sonra lojman Türk Ocaðý olarak kullanýlmaya baþlanmýþtýr. Ayný yýllarda Osmanlý, Büyükdeniz limanýný elden geçirmiþ; idari binalar ve depolar inþa edilmiþtir. Bununla da yetinmeyip Belediye Sosyal Tesisinin hizasýndan, günümüzde Carrefour’un bulunduðu yere kadar kýyý düzenlemesi yapmýþtýr.
Osmanlý Foça Limanlarý ve özellikle de Büyükdeniz için; “Bahr-i Sefid’de misli yok gibidir” (Eþi benzeri yok) derdi. Ben de diyorum ki, tam da bu sebepten M.Ö. 8.Y.Y.’da Ýyonlar Foça’ya yerleþmiþti.
1894 yýlýnda Foça Limanýna Osmanlý, Ýtalyan, Yunan ve Ýngiliz bandýralý 363 vapur ile 2706 yelkenli gemi girip çýkmýþtýr.
1900 yýlýnda Foça-Menemen yolu, Baðarasý Malak çayýna kadar yapýlmýþ ve bu arada Pers Mezarlýðýnýn yanýndaki meþhur tarihi köprü de inþa edilmiþti. Foça PTT’si, Kazada Uluslararasý Ticaret Limanýnýn varlýðý nedeniyle ivedilikle telgrafhaneye kavuþturulmuþtur. O dönemde Foça postanesinden çýkmýþ, Foça PTT damgalý mektuba, Avrupa’nýn önemli koleksiyon erlerinde rastlamak mümkün.
1908 yýlýnda Ýdarenin Çamaltý, Ada ve Aliaða tuzlalarýndan ürettiði tuz miktarý yüz otuz milyon kilograma eriþmiþ olmasýyla birlikte üç yüz bin lira civarýnda gelir elde etmiþtir. 1896 yýlýna gelindiðinde artan ticaret ile ortaya çýkan sorunlarý çözmek için Ticaret Mahkemesi kurulmuþtur.
Öte yandan ayný yýllarda Ýzmir Foça karayolu ile 10-11 saat sürdüðü için, Ýzmir’in Gemicilik Þirketi olan Þirket-i Hamidiye’nin “Dikili” adlý gemisi ile haftada iki kere Ýzmir’den Foça’ya sefer yapýlmýþtýr.
En Ýyi Su Foça Suyu
O yýllarda Meriþdere Foça suyu, Çine kazasýnýn Seydiköy nahiyesinin þaþal sularýndan sonra gelen en saf en hafif suyuydu. Ýzmir’in ekseriyetle ekâbir kesimi Foça suyunu fýçýlarla Ýzmir’e götürürdü. Bu su, dokuz bin beþ yüz metre uzunluðunda toprak altýna döþenmiþ künkler sayesinde Foça’ya getirilirdi.
Bu suyun menbaðýnýn adý o yýllarda Meriþdere olarak bilinse de, sonraki yýllarda ise Künkdere olarak anýlmaya baþlanýldýðý sanýlmaktadýr. Bunun sebebi þudur; 1960’lý yýllara gelindiðinde artan nüfus ve eskiyen hat depremlerle oluþan çatlaklar nedenleriyle su sýkýntýsý doðmuþtur. Baþkan Mustafa konuk hattý yenilemek üzere Ýznik Mannesman’dan alýnan 9 Km uzunluðunda demir borularýn döþenmesi sýrasýnda yer yer 2 – 2,5 metre derinlerde sýrlý ve sýrsýz künklerin bulunmasýndan dolayý suyun membaðý bundan böyle “Künkderesi” olarak anýlmaya baþlamýþtýr.
Ak Sayfa, Kara Sayfaya Adýný Yazdýranlar
Buradan tekrar Belediye konusuna dönecek olursak Foça Belediyesi, kurulduktan 35 -40 yýl boyunca seçilmiþ aðalar tarafýndan yönetilmiþtir.
Yeni belediye olmasýna karþýn Uluslararasý ticaretin baþlamasý ve yoðun nüfus artýþýnýn beraberinde getirdiði onlarca sorunu, çok az bir kadroyla cansiperane çalýþarak çözebilmiþlerdir.
Ýlk Belediye hizmet binasý da þimdilerde yýkýlmaya, yok olmaya yüz tutmuþ Kale içindeki Aðalar Konaðýydý. Aðalar Konaðý ismi de buradan gelmekteydi.
Cumhuriyet döneminde þimdiki Ýþ bankasýnýn bulunduðu yerde iki katlý tarihi taþ binada yýllarca hizmet verdi. Bu bina yolu geniþletmek adýna 80’lerin baþýnda yýkýldý. Buradan þimdiki taksi duraðýnýn bulunduðu noktada Rumlardan kalma iki katlý Eski Rum mektebine taþýndý ve burada da yýllarca hizmet verdikten sonra Belediye gelir getirsin diye binayý ve önündeki parký kiraya verdi.
Buradan þimdiler de Büyükdeniz’de Kalyoncu Kafeteryanýn üstü açýk kýsmýnda bulunan ve sýrt sýrta tek katlý tarihi iki yapýdan oluþan binaya taþýndý. Ýþte bu tarihi binada Baþkan Selçuk Dirim Fransýz Tatil Köyünün yapým kararýný vererek Foça’ya sayýsýz katma deðer saðladý. Türkiye’de daha turizm yokken Foça’da turizmi baþlatan kiþi olarak tarihe geçti. 1970’li yýllarýn baþýnda Baþkan Hasan Onay tarafýndan þimdiki yerinde inþaatý bitirilen Belediye binasýnýn açýlýþý, ardýndan Baþkan seçilen Reha Midilli’ye nasip oldu.
Bugüne gelindiðinde dünyanýn tanýnmýþ birçok þehrinde belediyeler tarihi binalarýný, gelecek nesillere aktarmak için özenle korurlarken, Foça’da ise son 60 yýlda bir buçuk asýr boyu belediyeye hizmet vermiþ dört tarihi binanýn üç tanesinin þu veya bu nedenle tamamen yýkýlmýþ olmasý; yerlerinin bile büyük bir kitle tarafýndan bilinmiyor olmasý; bir tanesinin de ören yeri halinde ayakta durmaya çalýþýrken ilgili kurumlar tarafýndan bir þey yapýlmýyor olmasý Foça tarihine gereken saygýnýn gösterilmediðinin açýk bir kanýtýdýr.
Yaklaþýk yüz elli yýldýr var olan Foça Belediyesi’ni, 30 civarýnda baþkan ve yüzlerce meclis üyesi idare etti. Yaptýklarýyla, kattýklarýyla adýný altýn harflerle Foça tarihinin beyaz sayfasýna yazdýranlar da oldu, kýrdýklarý, döktükleri ve yýktýklarý ile adýndan yýllarca söz ettirenlerde oldu.
Ama Foça hep var oldu bundan böyle de hep var olacak.
Her þeye raðmen “Bir Çift Gözün Görebileceði En Güzel Yerdir Foça”
Belediye Eski Binasý eveliyatý Rum Okulu
Yýkýlan Belediye Binasý Garanti Bankasý çaprazý
Demokrasi Meydaný’ndan Foça Belediyesi eski hizmet binasý yeri
Büyükdeniz’de Belediye iþaretli
1880'ler Büyükdeniz'de rýhtým yapýmý ve dere yataðý deðiþimi
Büyükdeniz Limaný
Kale içi 1960'lar
80'ler
Pers Mezarý yaný köprü 1900
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...