Sebahattin Karaca
FOÇA DEYÝNCE AKLA MOR GELMELÝ..
ORTAÇAÐ’DA FOÇA ÞAPI VE FOÇA MORU
Ortaçað’da Foça Þapý dünyanýn en iyi þapýydý; hatta o zamanda altýndan daha kýymetliydi. Özellikle kumaþlarda renk sabitleyici olarak kullanýlan þapýn uðruna Venedik ve Cenevizliler baþta olmak üzere çeþitli Ýtalyan þehir devletleri ile Akdeniz korsanlarý kýyasýya savaþmýþtýr. Yine þap için Yenifoça’da Mahonalar dünyadaki ilk mafya hareketinin temellerini atmýþlardýr. Vatikan da Osmanlýlara þap üzerinden yaptýrýmlar uygulamýþtýr. Bu konularý en azýndan baþlýklar halinde aktarmadan Foça Moru’na geçmek pek doðru olmaz.
Doðal þap
Þap Nedir, Nerelerde Bulunur, Nasýl Yapýlýr, Hangi Alanlarda Kullanýlýr?
Doðada þap taþ olarak, bazen de kaya tuzu görünümünde bulunur. Yunanistan, Ürdün, Mýsýr, Suriye’de bulunan þap maden yataklarýndan yüzyýllardýr þap üretilir. Bizde ise Þebinkarahisar ve Kütahya’nýn yaný sýra Foça’da þap madenleri bulunmaktadýr.
Þap, doðada bulunan þap taþlarýn eritilmesi ve iþlenmesinden sonra elde edilen saf kalium-aluminum sülfattýr. Bir nevi tuzdur. Þap üretimi uzun soluklu zor bir süreçtir. Ocaklardan çýkarýlan taþlar, yüksek dereceli ateþte, toprak fýrýnlarda eritilir. Kanallardan geçirilerek, taþtan yapýlmýþ havuzlara aktarýlýr. Kanallardan akýtýldýðý sýrada soðuk su karýþtýrýlýr. Havuzlarda buharlaþmaya býrakýlýr. Buharlaþma tamamlandýktan sonra, geriye kalan pelteleþmiþ madde; ýlýk su ilavesi ile kalium-aluminum sülfat olur. Bu malzeme kristalleþinceye kadar bir daha kaynatýlýr ve sonra þapa dönüþtürülür.
Þap, Ortaçað’da hafif ilaçlar yapýmýnda, yün ve pamuk dokumacýlýðýnda, dikiþ ipliði üretiminde, deri imalatýnda, tabaklamada, kâðýt yapýmýnda ve kumaþlarda da renk sabitleyici olarak kullanýldýðýndan sanayi için önemli bir ham maddedir. Son dönemde konserve ve turþu yapýmýnda da kullanýlmaya baþlanmýþtýr.
Sanayi devrimi ile birlikte özellikle XII. yüzyýldan sonra þap, dünyanýn en önemli madeni olma özelliðini kazanmýþtýr. Akdeniz’de süren savaþlar ve çekiþmeler sýrasýnda az üretildiði zamanlarda altýn kadar kýymetli olmuþtur. Bugün hâlâ koku giderici özelliðinden dolayý deodorantlarda, týraþ kesiklerinde kantaþý ve bazý damar rahatsýzlýklarýnda ise ilaç katký maddesi olarak kullanýlýr. Diþ macununun katký maddesidir. Aðýz yaralarýna ve sivilcelere karþý iyi geldiði de söylenir. Bit ve haþere mücadelesinde etkin ham maddedir. Göz apselerinde, su damýtmasýnda kullanýlýr. Ancak çok tüketildiði zamanlarda damarlarý büzücü özelliðinden ötürü bazý erkeklerde ereksiyon sorunu doðurduðu söylenir.
Foçalý Selda'nýn tezgahýndan
Antik Dönemde Mor Renk
Mor ve kýzýlýmsý renklerin meþhur Foça Þapý ile sabitleþtirilmesinden asýrlar önce mor renk dünyada vardý. Nadir bulunduðu için diðer renklere göre aþýrý pahalýydý.
Sur, günümüzde Lübnan olarak bilinen eski Fenike’nin bir liman kentiydi. Mor ya da erguvan renkli kumaþ ticaretiyle ünlüydü. Roma Ýmparatorluðu’nda Sur kentiyle baðlantýsý nedeniyle bu canlý renk “Sur Firfiri “ olarak bilinirdi.
Antik çaðda mor boya, deniz salyangozlarýnýn salgýladýðý bir sývýdan, hatta yüzlerce salyangozdan yalnýzca bir damla elde edilirdi. Bu amaçla Surlular, Akdeniz sahilleri boyunca sýk sýk görülen brandaris ve trunculus cinsi dikenli salyangozlarý kullanýrlardý. Salyangozlarýn toplandýðý bölgeye göre, morun farklý tonlarý elde edilebiliyordu. Antik çaðda mor renk, nadir bulunmasý ve yüksek fiyatý nedeniyle krallýðýn, gücün, zenginliðin simgesi olmuþtu. Romalýlar döneminde morun en zarif tonlarýnda boyanmýþ kýyafetleri Ýmparatorlar, krallar ve onlara yakýn olanlar giyerdi. Mor giymeye cüret eden “halktan” kiþiler, imparator fermanýyla vatan haini sayýlýyordu. (2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA alýntýdýr)
Antik Çað’da Phokaia Moru
Antik çaðda M.Ö. XI. yy. Midilli Adasý’nda (Lesvos) yaþamýþ dönemin büyük þairlerinden biri olan Sappho, bir þiirinde; Mnasis isminde bir bayanýn kendisine, Phokaia’dan (Foça) mor renkli ve bol kokulandýrýlmýþ bir mendil gönderdiðinden bahsetmesi üzerine pek çok tarih yazarýnýn Foça’da da mor rengin kumaþlarda ve lüks mallarda kullandýðýndan söz eder.
Buna karþýn Prof. Dr. Reinhold Schiffer’in (Ruhr Üniversitesi/Almanya) yazdýðýna göre; (Çevirmen Christine Çokay) o dönemde mor boyanýn elde edildiði Murex salyangozunun (kabuðunun) Foça denizlerinde varlýðýndan bahseden hiçbir tarihi kaynak yoktur. “Ancak Foça’nýn yaklaþýk 40 Km. kuzeyinde sahilde kurulmuþ antik kent Gryneion’da deniz kabuðu tarlalarýnýn varlýðý bilinir” der ve mor boyanýn ya da mor giysilerin, mendil veya baþ örtülerinin Lidya’nýn baþþehri Antik kent Sardes’den gelmiþ olabileceðinin altýný çiziyor.
Mor giysili Ortaçað kadýný
Ortaçað’da Foça Moru
Ortaçað’a gelindiðinde mor ile boyanmýþ kumaþ, dokuma, baþörtüsü, mendil ve daha baþka her türden lüks giysiler renk sabitleyici olan þap ile buluþtu.
Yunanistan’da, Suriye’de, Mýsýr’da üretilen þap ile renk sabitlemeleri yapýlýyordu. Fakat buralarda üretilen þap ile yapýlan renk sabitlemeleri hiçbir zaman Foça þapý ile yapýlanlarýn ayarýnda olamýyordu. Özellikle mor renkli kumaþlar giysiler, þallar, mendiller güneþten çabuk soluyor, yýkamalarda renk atýyor, parlaklýðýný da kýsa sürede kayýp ediyordu.
Oysa Yenifoça’da 1275’den baþlayarak Cenevizli Zacaria kardeþlerin ürettiði þap ile sabitlenen hiçbir renk diðerleri gibi çabuk solmuyor, yýkamalarda rengini atmýyor en önemlisi parlaklýðýný kayýp etmiyordu.
Yenifoça Þaphane daðýndan çýkartýlan ve diðerlerine göre çok daha kaliteli olan, Foça Þapý ile sabitlenerek elde edilenler her þey kalitede fark atýyordu. Bu fark özellikle mor renkte kendini daha iyi ortaya koyuyordu. Foça Þapý ile sabitlenmiþ mor renkli dokumalar, kumaþlar, hediyelik lüks þapkalar, mendiller, þallar hiçbir þeyden olumsuz etkilenmediðinden ve parlaklýðýný da koruduðundan Belçika’nýn bir zamanlar liman ve sanayi kenti olan Brugge’da ve Londra’da “Foça Moru” olarak ün salmýþtý. Meþhurdu ve pahalýydý.
Bu giysiler Avrupalý soylularýn tercihi olmuþtur. Sadece giysilerde deðil baþka alanlarda ve süslemelerde de mor vazgeçilmez renk olarak yaygýn þekilde kullanýlmýþtýr.
Bugüne gelindiðinde her çaðda adý morla anýlmýþ Foça’nýn bundan böyle de daha sýk mor renkle anýlmasý için, her alanda kullanýmýný teþvik etmek, yaygýnlaþtýrmak, yetkili yetkisiz herkesin görevi olmalýdýr. Foça’nýn tarihten gelen “mor” rengine sahip çýkmak ve mor renkle anýlmasýný saðlamak ayný zamanda “kentimizin renk kimliðini “yaratmak demektir.
Foça, tarihin kendisine sunduðu ve hak ettiði bu imkândan faydalanmakla beraber adýnýn morla özdeþleþmesini bekliyor. Foça deyince akla mor gelmeli.!
Fotoðraf: Güleren Vardarlý - Foça evi
1996 Lady Diana mor rengi çok sýk tercih ediyordu
Foçada Hayat sayfasýndan
Murex deniz salyangozu
Kaynaklar:
Dêzyz- Alaun Macht Und Monopol Im Mittelalter
2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA
Prof. Dr. Reinhold Schiffer’in (Ruhr Üniversitesi/Almanya) Çevirmen: Christina Çokay
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
ORTAÇAÐ’DA FOÇA ÞAPI VE FOÇA MORU
Ortaçað’da Foça Þapý dünyanýn en iyi þapýydý; hatta o zamanda altýndan daha kýymetliydi. Özellikle kumaþlarda renk sabitleyici olarak kullanýlan þapýn uðruna Venedik ve Cenevizliler baþta olmak üzere çeþitli Ýtalyan þehir devletleri ile Akdeniz korsanlarý kýyasýya savaþmýþtýr. Yine þap için Yenifoça’da Mahonalar dünyadaki ilk mafya hareketinin temellerini atmýþlardýr. Vatikan da Osmanlýlara þap üzerinden yaptýrýmlar uygulamýþtýr. Bu konularý en azýndan baþlýklar halinde aktarmadan Foça Moru’na geçmek pek doðru olmaz.
Doðal þap
Þap Nedir, Nerelerde Bulunur, Nasýl Yapýlýr, Hangi Alanlarda Kullanýlýr?
Doðada þap taþ olarak, bazen de kaya tuzu görünümünde bulunur. Yunanistan, Ürdün, Mýsýr, Suriye’de bulunan þap maden yataklarýndan yüzyýllardýr þap üretilir. Bizde ise Þebinkarahisar ve Kütahya’nýn yaný sýra Foça’da þap madenleri bulunmaktadýr.
Þap, doðada bulunan þap taþlarýn eritilmesi ve iþlenmesinden sonra elde edilen saf kalium-aluminum sülfattýr. Bir nevi tuzdur. Þap üretimi uzun soluklu zor bir süreçtir. Ocaklardan çýkarýlan taþlar, yüksek dereceli ateþte, toprak fýrýnlarda eritilir. Kanallardan geçirilerek, taþtan yapýlmýþ havuzlara aktarýlýr. Kanallardan akýtýldýðý sýrada soðuk su karýþtýrýlýr. Havuzlarda buharlaþmaya býrakýlýr. Buharlaþma tamamlandýktan sonra, geriye kalan pelteleþmiþ madde; ýlýk su ilavesi ile kalium-aluminum sülfat olur. Bu malzeme kristalleþinceye kadar bir daha kaynatýlýr ve sonra þapa dönüþtürülür.
Þap, Ortaçað’da hafif ilaçlar yapýmýnda, yün ve pamuk dokumacýlýðýnda, dikiþ ipliði üretiminde, deri imalatýnda, tabaklamada, kâðýt yapýmýnda ve kumaþlarda da renk sabitleyici olarak kullanýldýðýndan sanayi için önemli bir ham maddedir. Son dönemde konserve ve turþu yapýmýnda da kullanýlmaya baþlanmýþtýr.
Sanayi devrimi ile birlikte özellikle XII. yüzyýldan sonra þap, dünyanýn en önemli madeni olma özelliðini kazanmýþtýr. Akdeniz’de süren savaþlar ve çekiþmeler sýrasýnda az üretildiði zamanlarda altýn kadar kýymetli olmuþtur. Bugün hâlâ koku giderici özelliðinden dolayý deodorantlarda, týraþ kesiklerinde kantaþý ve bazý damar rahatsýzlýklarýnda ise ilaç katký maddesi olarak kullanýlýr. Diþ macununun katký maddesidir. Aðýz yaralarýna ve sivilcelere karþý iyi geldiði de söylenir. Bit ve haþere mücadelesinde etkin ham maddedir. Göz apselerinde, su damýtmasýnda kullanýlýr. Ancak çok tüketildiði zamanlarda damarlarý büzücü özelliðinden ötürü bazý erkeklerde ereksiyon sorunu doðurduðu söylenir.
Foçalý Selda'nýn tezgahýndan
Antik Dönemde Mor Renk
Mor ve kýzýlýmsý renklerin meþhur Foça Þapý ile sabitleþtirilmesinden asýrlar önce mor renk dünyada vardý. Nadir bulunduðu için diðer renklere göre aþýrý pahalýydý.
Sur, günümüzde Lübnan olarak bilinen eski Fenike’nin bir liman kentiydi. Mor ya da erguvan renkli kumaþ ticaretiyle ünlüydü. Roma Ýmparatorluðu’nda Sur kentiyle baðlantýsý nedeniyle bu canlý renk “Sur Firfiri “ olarak bilinirdi.
Antik çaðda mor boya, deniz salyangozlarýnýn salgýladýðý bir sývýdan, hatta yüzlerce salyangozdan yalnýzca bir damla elde edilirdi. Bu amaçla Surlular, Akdeniz sahilleri boyunca sýk sýk görülen brandaris ve trunculus cinsi dikenli salyangozlarý kullanýrlardý. Salyangozlarýn toplandýðý bölgeye göre, morun farklý tonlarý elde edilebiliyordu. Antik çaðda mor renk, nadir bulunmasý ve yüksek fiyatý nedeniyle krallýðýn, gücün, zenginliðin simgesi olmuþtu. Romalýlar döneminde morun en zarif tonlarýnda boyanmýþ kýyafetleri Ýmparatorlar, krallar ve onlara yakýn olanlar giyerdi. Mor giymeye cüret eden “halktan” kiþiler, imparator fermanýyla vatan haini sayýlýyordu. (2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA alýntýdýr)
Antik Çað’da Phokaia Moru
Antik çaðda M.Ö. XI. yy. Midilli Adasý’nda (Lesvos) yaþamýþ dönemin büyük þairlerinden biri olan Sappho, bir þiirinde; Mnasis isminde bir bayanýn kendisine, Phokaia’dan (Foça) mor renkli ve bol kokulandýrýlmýþ bir mendil gönderdiðinden bahsetmesi üzerine pek çok tarih yazarýnýn Foça’da da mor rengin kumaþlarda ve lüks mallarda kullandýðýndan söz eder.
Buna karþýn Prof. Dr. Reinhold Schiffer’in (Ruhr Üniversitesi/Almanya) yazdýðýna göre; (Çevirmen Christine Çokay) o dönemde mor boyanýn elde edildiði Murex salyangozunun (kabuðunun) Foça denizlerinde varlýðýndan bahseden hiçbir tarihi kaynak yoktur. “Ancak Foça’nýn yaklaþýk 40 Km. kuzeyinde sahilde kurulmuþ antik kent Gryneion’da deniz kabuðu tarlalarýnýn varlýðý bilinir” der ve mor boyanýn ya da mor giysilerin, mendil veya baþ örtülerinin Lidya’nýn baþþehri Antik kent Sardes’den gelmiþ olabileceðinin altýný çiziyor.
Mor giysili Ortaçað kadýný
Ortaçað’da Foça Moru
Ortaçað’a gelindiðinde mor ile boyanmýþ kumaþ, dokuma, baþörtüsü, mendil ve daha baþka her türden lüks giysiler renk sabitleyici olan þap ile buluþtu.
Yunanistan’da, Suriye’de, Mýsýr’da üretilen þap ile renk sabitlemeleri yapýlýyordu. Fakat buralarda üretilen þap ile yapýlan renk sabitlemeleri hiçbir zaman Foça þapý ile yapýlanlarýn ayarýnda olamýyordu. Özellikle mor renkli kumaþlar giysiler, þallar, mendiller güneþten çabuk soluyor, yýkamalarda renk atýyor, parlaklýðýný da kýsa sürede kayýp ediyordu.
Oysa Yenifoça’da 1275’den baþlayarak Cenevizli Zacaria kardeþlerin ürettiði þap ile sabitlenen hiçbir renk diðerleri gibi çabuk solmuyor, yýkamalarda rengini atmýyor en önemlisi parlaklýðýný kayýp etmiyordu.
Yenifoça Þaphane daðýndan çýkartýlan ve diðerlerine göre çok daha kaliteli olan, Foça Þapý ile sabitlenerek elde edilenler her þey kalitede fark atýyordu. Bu fark özellikle mor renkte kendini daha iyi ortaya koyuyordu. Foça Þapý ile sabitlenmiþ mor renkli dokumalar, kumaþlar, hediyelik lüks þapkalar, mendiller, þallar hiçbir þeyden olumsuz etkilenmediðinden ve parlaklýðýný da koruduðundan Belçika’nýn bir zamanlar liman ve sanayi kenti olan Brugge’da ve Londra’da “Foça Moru” olarak ün salmýþtý. Meþhurdu ve pahalýydý.
Bu giysiler Avrupalý soylularýn tercihi olmuþtur. Sadece giysilerde deðil baþka alanlarda ve süslemelerde de mor vazgeçilmez renk olarak yaygýn þekilde kullanýlmýþtýr.
Bugüne gelindiðinde her çaðda adý morla anýlmýþ Foça’nýn bundan böyle de daha sýk mor renkle anýlmasý için, her alanda kullanýmýný teþvik etmek, yaygýnlaþtýrmak, yetkili yetkisiz herkesin görevi olmalýdýr. Foça’nýn tarihten gelen “mor” rengine sahip çýkmak ve mor renkle anýlmasýný saðlamak ayný zamanda “kentimizin renk kimliðini “yaratmak demektir.
Foça, tarihin kendisine sunduðu ve hak ettiði bu imkândan faydalanmakla beraber adýnýn morla özdeþleþmesini bekliyor. Foça deyince akla mor gelmeli.!
Fotoðraf: Güleren Vardarlý - Foça evi
1996 Lady Diana mor rengi çok sýk tercih ediyordu
Foçada Hayat sayfasýndan
Murex deniz salyangozu
Kaynaklar:
Dêzyz- Alaun Macht Und Monopol Im Mittelalter
2019 Watch Tower Bible and Tract Society of PA
Prof. Dr. Reinhold Schiffer’in (Ruhr Üniversitesi/Almanya) Çevirmen: Christina Çokay
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...