Iþýk Teoman
AYVALIK’IN TAKSÝYARHÝS ANIT MÜZESÝ
Çok sayýda kitabý, çevirileri, öykü ve þiirleriyle bilinen Ayvalýklý gazeteci yazar rahmetli Ahmet Yorulmaz, kent içindeki kiliseleri “Ayvalýk’ý Gezerken” isimli kitabýnda þöyle anlatýyor: “Ayvalýk’taki kiliselerin listesi biraz uzundur. Kent içinde on bir tane! Daðda bayýrda ‘eksoklisi’ dedikleri küçücük kiliseler ve yine ibadet yeri olarak kullanýlabilecek manastýrlar hariç. Bu denli kilise çokluðunu dindarlýklarýna mý, nüfus çokluklarýna mý verirsiniz? Yoksa insanoðlunu özgür býrakmamak, her yerde karþýsýna dikilmek isteyen Klerikalizm’in (kiliseciliðin) baskýsýna mý verirsiniz?”
On bir kiliseden geriye kalanlar
Gerçekten de Ayvalýk’ýn merkezinde camiye dönüþtürülmüþ kiliseler sýralanýyor ardý ardýna. Hayrettin Paþa Camii (Kato Panaya), Saatli Camii (Ayos Yannis) ve Çýnarlý Camii. (Ayos Yorgis) Geçmiþ yüzyýlda aðýrlýklý olarak Rumlarýn yaþamýný sürdürdüðü Müslümanlarýn azýnlýkta olduðu bir kent Ayvalýk. Kurtuluþ Savaþý ve ardýndan mübadeleye kadar böyle sürdürmüþ varlýðýný. Öyle olunca da çok sayýda kiliseye ve kalýntýsýna rastlamak mümkün. Ancak Ahmet Yorulmaz “Ayvalýk’ý Gezerken” isimli kitabýnda bazý kiliselerin, Ayiu Vasiliyu örneðinde olduðu gibi izine rastlayamadýklarýndan söz ediyor. Mübadelenin ardýndan, Müslüman nüfusun yerleþmesiyle birlikte, cami ihtiyacý kiliselerin dönüþümlerini hýzlandýrmýþ. Aslýnda iyi de olmuþ. Çünkü cemaati olmayan kiliseler, gerek define avcýlarý, gerekse o mahallede yaþamýný sürdüren çoluk çocuk tarafýndan talan edilmiþ. Çok deðerli eserler ya çalýnmýþ ya da parçalanmýþ yok edilmiþ.
Aya Triada restorasyonun baþlayacaðý günleri sabýrsýzlýkla bekliyor
Aya Triada’nýn baþýna gelenler
Taksiyarhis Kilisesi’ni Ayvalýk’ta Rumlar tarafýndan inþa edilen ilk kilisesi olmasý özelliði nedeniyle tanýtmak ve anlatmak istiyorum. Ayvalýk’ta varlýðýný müze olarak sürdüren tek kilise Taksiyarhis. Bir özelliði daha var; kilisenin bulunduðu yer kentin ilk mahallesiymiþ. Hýristiyanlar ve memuriyet göreviyle Ayvalýk’ta bulunan Müslümanlar, bu kesimde birlikte oturmuþlar. Ýçindeki dinsel tasvirler (ikonlar) yüzyýldýr var, bazýlarý balýk derisi üzerine iþlenmiþ deðerli tablolarmýþ birkaçý çalýnmýþ. Çoluk çocuðun, bilinçsiz insanlarýn verdikleri zararlardan kurtarýlabilenler Bursa Arkeoloji Müzesi’nde koruma altýna alýnmýþ. Kötü bir örnek de Aya Triada Kilisesi’nin baþýna gelenler. Rumlar mübadele ile kenti terk ettikten sonra, kilisenin baþýna gelmeyen kalmamýþ, tekel deposu olarak bile kullanýlmýþ, içinde ne var yok çalýnmýþ, çatý zarar görünce de çökmüþ gitmiþ. Neyse ki bugünlerde restorasyon çalýþmalarý baþlayacak da kilise ayaða kaldýrýlacak.
Müzeye giden yol üzeindeki tarihi yapýlar bakýmlý ve sokaklar çok bakýmlý
Keyifli bir yol haritasý
Taksiyarhis Kilisesi’ne Arnavut kaldýrýmlardan, kesme taþlar ile döþenmiþ daracýk sokaklardan ulaþmak mümkün. Talat Paþa Caddesi’nde sakýz kurabiyesiyle ünlü Güler Pastahanesi’ne tabi ki uðramadan olmaz. Bu arada Sebze ve Meyve Hali’nde Ayvalýk Belediyesi’nin mülkiyetindeki zeytinliklerden elde edip, yine kendisine ait kooperatif satýþ merkezindeki zeytinyaðlarýndan satýn almadan geçmeyin derim. Talat Paþa Caddesi’nin sonundan sola dönüldüðünde Cumhuriyet Caddesi karþýnýza çýkacak. Tarihi fýrýnýn, yiyecek ve içecek gibi mekanlarýn bulunduðu bu caddenin saðýnda yer alan 1. Fethiye Caddesi’ne giriþ yaptýðýnýzda müzenin yön levhasýný göreceksiniz. Sokaðýn solundaki ikinci levhayý gördüðünüzde karþýnýza tüm heybetiyle, 15. Yüzyýlda inþa edilen Ayvalýk’ýn ilk kilisesi Taksiyarhis çýkacak.
Üç ayrý dönemden geçmiþ
Taksiyarhis Kilisesi, On Beþinci yüzyýlda ilk olarak küçük bir kilise olarak inþa edilmiþ. Bema’nýn (5) üzerindeki Pavlus ve Petrus’un binanýn tanrýya sunumu freskosu ile Güney bahçe giriþinin üzerindeki 1853 tarihli kitabe var. Üç kubbeli iki katlý bazilikal planlý ikinci dönem yapýya iliþkin verileri buradan öðrendik. Giriþin üzerinde yer alan 1844 tarihli kitabeden de 3. Dönem bazilika yapýsýnýn beþik tonozlu ve üst taþýyýcýlarýnýn tamamýyla ahþap olarak inþa edildiði anlaþýlýyor. Üç Nefli (4) kiliseye Batý cephesinde yer alan narteksten üç adet ana giriþ kapýsýyla giriliyor. Kilisede orta Nef’de arslan betimlemeli alçý rölyefle süslenmiþ Ambon (6) yer alýyor. Aziz ikonalarý bulunan bu noktaya döner bir merdivenle çýkýlýyor. Çaprazýnda yer alan katedral bitkisel bezemeli mermer kabartma ve altýn varakla bezenmiþ. Hz. Ýsa’nýn yaþam hikayesinin anlatýldýðý mermer ikonalarla donatýlmýþ, gene mermer kabartma ve altýn bezemeli olarak iþlenmiþ ikonostasisi geçince, arka bölümde yer alan Apsis’e (3) ulaþýlýyor. Yapýnýn ikinci katýndaki 16 pencereli, yuvarlak kemerli, ahþap, “U” biçimli üst galeri, kadýnlar bölümü olarak yapýlmýþ olan Gynaikeion’dur. Bu bölüme Kuzey’de çan kuleli taþ merdivenlerle ve Güney’de ahþap merdivenlerle ulaþýlýyor.
Sanatçý M.Pizdem’in elinden çýkmýþ
Yapýnýn içindeki mermer taklidi duvar bezemeleri, ahþap baðdadi üzerine kireç sýva yapýlarak secco (kuru sýva üzeri kalem iþi) boyama þeklinde çalýþýlmýþ. Bu eklektik tarzdaki mermer taklitlerinin, yapýnýn Güney köþesindeki 07.12.1893 tarihli imzaya göre M.Pizdem adlý sanatçý tarafýndan yapýldýðý anlaþýlýyor. Ayvalýk’ýn deprem bölgesinde olmasý nedeniyle zaman içerinde deðiþik dönemlerde hasar gören binada tamir amaçlý restorasyon çalýþmalarýnýn yapýldýðý duvar bezemeleri ve resimlerden gözlemlenebiliyor. Bu yenileme çalýþmasý esnasýnda kubbedeki fresco olarak yapýlmýþ Pantokrator Ýsa Ýkonasý ile beþik tonozun çevresindeki havari resimlerinin neo-klasik tarzdaki yaðlýboya tablo resimleri ile deðiþtirilmiþ.
Tekel deposu olarak kullanýlmýþ
Ne ilginçtir ki, Tekel baþka alan bulamamýþ gibi kentteki önemli kiliseleri depo olarak kullanmýþ, yýpranmalarýna neden olmuþ, yukarýda sözünü ettiðim Aya Triada’nýn baþýna gelenler gibi. Taksiyarhis Kilisesi’ne 1894 tarihinde yapýlan düzenlemeyle neo-klasik üslupta ve iç dekorasyonu eklektik olarak tamamlanmýþ. Ama mübadelenin ardýndan, 1927 yýlýndan itibaren uzun süre “Tekel Deposu” olarak kullanýldýktan sonra terk edilen yapý 2012 yýlýnda Kültür ve Turizm Bakanlýðý’nca restore edilmiþ ve 2013 yýlýnda “Taksiyarhis Anýt Müzesi” olarak hizmete sunulmuþ. Ýyi ki de sunulmuþ. Hayrettin Paþa Camii (Kato Panaya), Saatli Camii (Ayos Yannis) ve Çýnarlý Camii. (Ayos Yorgis) Müslümanlarýn ibadet alanlarý olarak ayakta kalmýþ. Bakanlýðýn el atýp müze olarak sahiplendiði Taksiyarhis Anýt Müzesi kente gelen yerli ve yabancý konuklarýn en çok gezdiði tarihi yapýlar arasýnda yerini sonsuza kadar alacak.
KATHEDRA (DESPOT KOLTUÐU)
Baþrahip ya da kilise ileri gelenlerinin ayin boyunca oturduðu taht. Kathedtra’nýn oturma yerinin saðýnda ve solunda balýkçý kuþlarýnýn figürü yer alýyor.
ÝKON NÝÞLERÝ
Kilisenin Naos’unun (2) Batý giriþinde yer alan Niþ’ler (1) Ortadoks Kiliselerinde Ýsa ve Meryem’in ikonalarýnýn yerleþtirildiði yer. Ancak çevresi bitkisel motiflerle bezenmiþ olan niþlerin içinde ikonlar bulunmayýp, depo olarak kullanýldýðý zamana ait kurþun kalem ve küçük çizimler yer alýyor.
(1)Niþ: Çeþitli amaçlarla açýlmýþ küçük hücre ve oyuklara verilen isimdir.
(2)Naos: Bir bazilikada orta ve yan neflerden meydana gelen, cemaatin toplandýðý mekan.
(3)Apsis: Kilisenin en kutsal bölümüne verilen isim
(4)Nef: Apsise dik doðrultuda, birbirlerinden sütun ya da ayak dizileriyle ayrýlmýþ, uzunlamasýna mekanlarýn her biri
(5) Bema: Erken Hýristiyan kiliselerinde ruhban sýnýfý için ayrýlmýþ yüksekçe platform
(6) Ambon : Üzerine rahip ya da diyakozlarýn çýkarak vaaz verdiði ya da kutsal kitabý okuduðu bir kürsü.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
Çok sayýda kitabý, çevirileri, öykü ve þiirleriyle bilinen Ayvalýklý gazeteci yazar rahmetli Ahmet Yorulmaz, kent içindeki kiliseleri “Ayvalýk’ý Gezerken” isimli kitabýnda þöyle anlatýyor: “Ayvalýk’taki kiliselerin listesi biraz uzundur. Kent içinde on bir tane! Daðda bayýrda ‘eksoklisi’ dedikleri küçücük kiliseler ve yine ibadet yeri olarak kullanýlabilecek manastýrlar hariç. Bu denli kilise çokluðunu dindarlýklarýna mý, nüfus çokluklarýna mý verirsiniz? Yoksa insanoðlunu özgür býrakmamak, her yerde karþýsýna dikilmek isteyen Klerikalizm’in (kiliseciliðin) baskýsýna mý verirsiniz?”
On bir kiliseden geriye kalanlar
Gerçekten de Ayvalýk’ýn merkezinde camiye dönüþtürülmüþ kiliseler sýralanýyor ardý ardýna. Hayrettin Paþa Camii (Kato Panaya), Saatli Camii (Ayos Yannis) ve Çýnarlý Camii. (Ayos Yorgis) Geçmiþ yüzyýlda aðýrlýklý olarak Rumlarýn yaþamýný sürdürdüðü Müslümanlarýn azýnlýkta olduðu bir kent Ayvalýk. Kurtuluþ Savaþý ve ardýndan mübadeleye kadar böyle sürdürmüþ varlýðýný. Öyle olunca da çok sayýda kiliseye ve kalýntýsýna rastlamak mümkün. Ancak Ahmet Yorulmaz “Ayvalýk’ý Gezerken” isimli kitabýnda bazý kiliselerin, Ayiu Vasiliyu örneðinde olduðu gibi izine rastlayamadýklarýndan söz ediyor. Mübadelenin ardýndan, Müslüman nüfusun yerleþmesiyle birlikte, cami ihtiyacý kiliselerin dönüþümlerini hýzlandýrmýþ. Aslýnda iyi de olmuþ. Çünkü cemaati olmayan kiliseler, gerek define avcýlarý, gerekse o mahallede yaþamýný sürdüren çoluk çocuk tarafýndan talan edilmiþ. Çok deðerli eserler ya çalýnmýþ ya da parçalanmýþ yok edilmiþ.
Aya Triada restorasyonun baþlayacaðý günleri sabýrsýzlýkla bekliyor
Aya Triada’nýn baþýna gelenler
Taksiyarhis Kilisesi’ni Ayvalýk’ta Rumlar tarafýndan inþa edilen ilk kilisesi olmasý özelliði nedeniyle tanýtmak ve anlatmak istiyorum. Ayvalýk’ta varlýðýný müze olarak sürdüren tek kilise Taksiyarhis. Bir özelliði daha var; kilisenin bulunduðu yer kentin ilk mahallesiymiþ. Hýristiyanlar ve memuriyet göreviyle Ayvalýk’ta bulunan Müslümanlar, bu kesimde birlikte oturmuþlar. Ýçindeki dinsel tasvirler (ikonlar) yüzyýldýr var, bazýlarý balýk derisi üzerine iþlenmiþ deðerli tablolarmýþ birkaçý çalýnmýþ. Çoluk çocuðun, bilinçsiz insanlarýn verdikleri zararlardan kurtarýlabilenler Bursa Arkeoloji Müzesi’nde koruma altýna alýnmýþ. Kötü bir örnek de Aya Triada Kilisesi’nin baþýna gelenler. Rumlar mübadele ile kenti terk ettikten sonra, kilisenin baþýna gelmeyen kalmamýþ, tekel deposu olarak bile kullanýlmýþ, içinde ne var yok çalýnmýþ, çatý zarar görünce de çökmüþ gitmiþ. Neyse ki bugünlerde restorasyon çalýþmalarý baþlayacak da kilise ayaða kaldýrýlacak.
Müzeye giden yol üzeindeki tarihi yapýlar bakýmlý ve sokaklar çok bakýmlý
Keyifli bir yol haritasý
Taksiyarhis Kilisesi’ne Arnavut kaldýrýmlardan, kesme taþlar ile döþenmiþ daracýk sokaklardan ulaþmak mümkün. Talat Paþa Caddesi’nde sakýz kurabiyesiyle ünlü Güler Pastahanesi’ne tabi ki uðramadan olmaz. Bu arada Sebze ve Meyve Hali’nde Ayvalýk Belediyesi’nin mülkiyetindeki zeytinliklerden elde edip, yine kendisine ait kooperatif satýþ merkezindeki zeytinyaðlarýndan satýn almadan geçmeyin derim. Talat Paþa Caddesi’nin sonundan sola dönüldüðünde Cumhuriyet Caddesi karþýnýza çýkacak. Tarihi fýrýnýn, yiyecek ve içecek gibi mekanlarýn bulunduðu bu caddenin saðýnda yer alan 1. Fethiye Caddesi’ne giriþ yaptýðýnýzda müzenin yön levhasýný göreceksiniz. Sokaðýn solundaki ikinci levhayý gördüðünüzde karþýnýza tüm heybetiyle, 15. Yüzyýlda inþa edilen Ayvalýk’ýn ilk kilisesi Taksiyarhis çýkacak.
Üç ayrý dönemden geçmiþ
Taksiyarhis Kilisesi, On Beþinci yüzyýlda ilk olarak küçük bir kilise olarak inþa edilmiþ. Bema’nýn (5) üzerindeki Pavlus ve Petrus’un binanýn tanrýya sunumu freskosu ile Güney bahçe giriþinin üzerindeki 1853 tarihli kitabe var. Üç kubbeli iki katlý bazilikal planlý ikinci dönem yapýya iliþkin verileri buradan öðrendik. Giriþin üzerinde yer alan 1844 tarihli kitabeden de 3. Dönem bazilika yapýsýnýn beþik tonozlu ve üst taþýyýcýlarýnýn tamamýyla ahþap olarak inþa edildiði anlaþýlýyor. Üç Nefli (4) kiliseye Batý cephesinde yer alan narteksten üç adet ana giriþ kapýsýyla giriliyor. Kilisede orta Nef’de arslan betimlemeli alçý rölyefle süslenmiþ Ambon (6) yer alýyor. Aziz ikonalarý bulunan bu noktaya döner bir merdivenle çýkýlýyor. Çaprazýnda yer alan katedral bitkisel bezemeli mermer kabartma ve altýn varakla bezenmiþ. Hz. Ýsa’nýn yaþam hikayesinin anlatýldýðý mermer ikonalarla donatýlmýþ, gene mermer kabartma ve altýn bezemeli olarak iþlenmiþ ikonostasisi geçince, arka bölümde yer alan Apsis’e (3) ulaþýlýyor. Yapýnýn ikinci katýndaki 16 pencereli, yuvarlak kemerli, ahþap, “U” biçimli üst galeri, kadýnlar bölümü olarak yapýlmýþ olan Gynaikeion’dur. Bu bölüme Kuzey’de çan kuleli taþ merdivenlerle ve Güney’de ahþap merdivenlerle ulaþýlýyor.
Sanatçý M.Pizdem’in elinden çýkmýþ
Yapýnýn içindeki mermer taklidi duvar bezemeleri, ahþap baðdadi üzerine kireç sýva yapýlarak secco (kuru sýva üzeri kalem iþi) boyama þeklinde çalýþýlmýþ. Bu eklektik tarzdaki mermer taklitlerinin, yapýnýn Güney köþesindeki 07.12.1893 tarihli imzaya göre M.Pizdem adlý sanatçý tarafýndan yapýldýðý anlaþýlýyor. Ayvalýk’ýn deprem bölgesinde olmasý nedeniyle zaman içerinde deðiþik dönemlerde hasar gören binada tamir amaçlý restorasyon çalýþmalarýnýn yapýldýðý duvar bezemeleri ve resimlerden gözlemlenebiliyor. Bu yenileme çalýþmasý esnasýnda kubbedeki fresco olarak yapýlmýþ Pantokrator Ýsa Ýkonasý ile beþik tonozun çevresindeki havari resimlerinin neo-klasik tarzdaki yaðlýboya tablo resimleri ile deðiþtirilmiþ.
Tekel deposu olarak kullanýlmýþ
Ne ilginçtir ki, Tekel baþka alan bulamamýþ gibi kentteki önemli kiliseleri depo olarak kullanmýþ, yýpranmalarýna neden olmuþ, yukarýda sözünü ettiðim Aya Triada’nýn baþýna gelenler gibi. Taksiyarhis Kilisesi’ne 1894 tarihinde yapýlan düzenlemeyle neo-klasik üslupta ve iç dekorasyonu eklektik olarak tamamlanmýþ. Ama mübadelenin ardýndan, 1927 yýlýndan itibaren uzun süre “Tekel Deposu” olarak kullanýldýktan sonra terk edilen yapý 2012 yýlýnda Kültür ve Turizm Bakanlýðý’nca restore edilmiþ ve 2013 yýlýnda “Taksiyarhis Anýt Müzesi” olarak hizmete sunulmuþ. Ýyi ki de sunulmuþ. Hayrettin Paþa Camii (Kato Panaya), Saatli Camii (Ayos Yannis) ve Çýnarlý Camii. (Ayos Yorgis) Müslümanlarýn ibadet alanlarý olarak ayakta kalmýþ. Bakanlýðýn el atýp müze olarak sahiplendiði Taksiyarhis Anýt Müzesi kente gelen yerli ve yabancý konuklarýn en çok gezdiði tarihi yapýlar arasýnda yerini sonsuza kadar alacak.
KATHEDRA (DESPOT KOLTUÐU)
Baþrahip ya da kilise ileri gelenlerinin ayin boyunca oturduðu taht. Kathedtra’nýn oturma yerinin saðýnda ve solunda balýkçý kuþlarýnýn figürü yer alýyor.
ÝKON NÝÞLERÝ
Kilisenin Naos’unun (2) Batý giriþinde yer alan Niþ’ler (1) Ortadoks Kiliselerinde Ýsa ve Meryem’in ikonalarýnýn yerleþtirildiði yer. Ancak çevresi bitkisel motiflerle bezenmiþ olan niþlerin içinde ikonlar bulunmayýp, depo olarak kullanýldýðý zamana ait kurþun kalem ve küçük çizimler yer alýyor.
(1)Niþ: Çeþitli amaçlarla açýlmýþ küçük hücre ve oyuklara verilen isimdir.
(2)Naos: Bir bazilikada orta ve yan neflerden meydana gelen, cemaatin toplandýðý mekan.
(3)Apsis: Kilisenin en kutsal bölümüne verilen isim
(4)Nef: Apsise dik doðrultuda, birbirlerinden sütun ya da ayak dizileriyle ayrýlmýþ, uzunlamasýna mekanlarýn her biri
(5) Bema: Erken Hýristiyan kiliselerinde ruhban sýnýfý için ayrýlmýþ yüksekçe platform
(6) Ambon : Üzerine rahip ya da diyakozlarýn çýkarak vaaz verdiði ya da kutsal kitabý okuduðu bir kürsü.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...