Sebahattin Karaca
Osmanlý Posta Ýdaresi
“At üstünde, Ýstanbul- Belgrad 3 günde”
1754’den 1774 yýlýna kadar Osmanlýlarý idare eden lll. Sultan Mustafa, ilk defa “daireler arasý resmi yazýþmalarý” taþýmak için atlý posta ulaklarýndan oluþan, resmi posta taþýma sistemi kurmuþtur. Büyük þehirlerde, atlarýn deðiþimi için posta merkezleri düzenlemiþ, bu merkezlerde yorulan at ve posta tatarlarý dingin olanlarla deðiþtirilmiþ, bu sayede postanýn hýzla adrese ulaþýmýný saðlamýþtýr. Öyle ki, Belgrad’tan verilmiþ bir mektup hava durumuna göre, Ýstanbul’a 3-4- günde ulaþmýþtýr. Ýmparatorluðun temsilcisi olan atlý posta ulaðlarý, geniþ yetkilerle donatýldýðý ve posta iþine önem verildiði için, bir posta süvarisine gerektiðinde, kaymakamýn ve valinin bile atýný alabilme yetkisini verilmiþtir.
1826 yýlýna gelindiðinde ise düzensiz olan postanýn, çýkýþ ve varýþ günleri sisteme baðlanmýþ olup, resmi makamlarca postanýn ne zaman gideceðinin önceden bilinmesi saðlanmýþtýr. Bunun dýþýnda ücreti mukabilinde posta süvarileri özel mektup ve kurye taþýmasý da yapmýþlarsa da, 1840 yýlýna kadar sivil posta taþýma iþi çok geliþmemiþtir..
HALÝÇ ÝSTANBUL PUL VE POSTAKARTI
Avrupa’da Ýngiltere ve Fransa’da olduðu gibi, 1840 yýlýnda Osmanlýlar da resmi ve sivil postalarý taþýmak için Osmanlý Posta Ýdaresini kurmuþtur. Hatta 6 Mayýs 1840 yýlýnda, Ýngiltere dünyada ilk defa üzerinde kral ve kraliçenin resimlerinin olduðu iki çeþit posta pulu basmýþ ve zarflarýn üzerine pul yapýþtýrarak damga ve tarih vurmuþlardýr. Üzerinde devlet adamý – kral – kraliçe – yazar - düþünür gibi insanlarýn olduðu pul kullanýmý Avrupa ülkelerinde hýzla yayýlmýþtýr. Buna mukabil Osmanlý Posta Ýdaresi’nde, dini gerekçelerle pul basýlmamýþtýr (dini inanca göre pul üstünde resim uygun görülmemiþtir). Posta pulu yerine ya tura, ya da Arapça yazýdan oluþmuþ, kaþe kullanýlmýþtýr. Posta veya mektup ücreti; aðýrlýk ve varýþ mesafesine göre, saat / at koþusu hesaplarý ile yapýlmýþtýr. Aðýrlýk ve posta ücreti zarfýn üzerine yazýlmýþtýr. (Örnek, 1843 yýlýnda Manastýr þehrinde çýkan mektup - Deraliye(istanbul)’dan Aleppo’ya giden 1848 tarihli mektup. 1849’da Üsküp’den çýkan mektuplar da olduðu gibi)
1848 ÝSTANBUL'DAN- ALEPPO'YA TURALI MEKTUP
1841 yýlýnda Posta Tatarlarýndan oluþmuþ “atlý posta” sistemi devreye sokulmuþtur. Burada “Kemahlý Posta Tatarlarý” Osmanlýnýn gözde postacýlarý olmuþlardýr. Posta idaresinin baþýndaki yönetici, Osmanlýlarda çok önemsendiðinden protokollerde kendisine, padiþahýn yakýnýnda yer verilmiþtir.
Posta merkezlerinde, mektuplarýn tamamý liste yapýlarak kayýt altýna alýnýrdý. Atýn üstündeki semerinin bir gözünde mektup ve listeler, diðer gözünde ise küçük boyutta taþýnabilir paketler olurdu. Bu paketler ip ile baðlanýr, üzerine mum eritilerek mühürlenirdi. Merkezde düzenlenen listesinde, her mektup için bir sýra numarasý, isim-soy isim ve varacaðý yer yazýlýrdý. Titizlikle hazýrlanarak postalar, varýþ noktasýnda yine ayný titizlikle kontrol edilir, kayýt altýna alýnýrdý. (Rusçuk’tan Þumlu’ya Tatar mektuplarý).
1844'DE RUSÇUK'DAN(BULGARÝSTAN) ÞUMNU'YA GÝDEN POSTA KAYIT LÝSTESÝ
Kuruluþundan bu ana kadar olan süreyi pulsuz mektuplaþma veyahut damgalý veya mühürlü geçen süre olarak tanýmlayabiliriz. Ýlk defa 12 Ocak 1862 yýlýnda Osmanlý Posta Ýdaresi, gravürlü dört çeþit posta pulu bastýrmýþtýr. Bunlar 1 para, 2 para, 5 para, 20 paralýk posta pullarýdýr. Pullar üzerine ilk defa Sultan I. Abdülmecit’in tuðrasý basýlarak kullanýlmýþtýr. Padiþahýn tuðrasý bulunan pullarda uzaklýða göre çizgi, nokta ve mühür kullanýlmýþtýr.
Bundan sonra basýlan pullar küçük formatlý olup, üzerinde yarým ay ve o dönemin sultanýnýn tuðrasý kullanýlmýþtýr. Pullarýn üzerine basýlan mühürler kare veya yuvarlak olmuþtur. Arapça yazý içermiþ ve þehirden þehire mührün formatý deðiþik olmuþtur. 1867 yýlýndan itibaren Arapça ve Latince olmak üzere iki dilden mühürler kullanýlmýþtýr.
KANDÝLLÝ
1913 yýlýnda ilk defa resim kullanýlmýþtýr. O pul, üzerinde Ýstanbul merkez postane binasý olan puldur. Arkasýndan Rumelihisarý olmak üzere farklý yapý resimleri ile pullar basýlmýþtýr. Bu yýldan sonra pullarýn üzerinde þahýs dahil olmak üzere resimler kullanýlmýþtýr.
“1920 ve 1921’de çok özel bir durum sözkonusudur. Ýstanbul ve Ankara yönetimleri birbirini tanýmadýklarý için, aralarýndaki yazýþmalar, pulsuz yapýlmýþtýr. Bu arada, Ankara yönetiminin elinde posta pulu olmadýðýndan Anadolu’da resmi dairelerdeki “Osmanlý resmi damga pullarý” üzerine mühür vurularak ve yýl ibareleri yazýlarak posta pulu haline dönüþtürülmüþtür. Hatta makina ve mühür olmayan bazý yerlerde harç pullarý üzerine elle ‘’Angora’’ veya ‘’Posta’’ altýna da yýl yazýlarak, harç pullarý “mektup pullarýna” dönüþtürülmüþtür. Bu pullar Ankara yönetiminin bütün Anadolu’daki posta merkezlerine yeni posta pulu bastýrýp göndermesine kadar devam etmiþtir”
Bilgi, belge, mektup ve posta mühürlerinin ortaya koyduðu duruma göre ilk mühür Foça’da (Foça-i Atik) 1869 yýlýnda kullanýlmýþtýr. Yenifoça Posta Ýdaresi’nde ise ilk mühür 1890 yýlýna aittir (Örnek:10 Foça’nýn ilk posta mühürleri ve damgalarý).
FOÇA VE YENÝFOÇA’NIN ÝLK POSTA DAMGALARI
ÜZERÝNDE OSMANLI ÝMPARATORLUÐU TURASI OLAN POSTA PULU
21.2.1897 TARÝHÝNDE ÜSKÜP’DEN NÝÞE GÝDEN TAM TEÞEKKÜLLÜ POSTA KARTI
1849 ÜSKÜP’DEN YOLA ÇIKAN NEGATÝF DAMGALI MEKTUP
1854 KIRK KÝLÝSE'DEN ÝSTANBUL'A GÝDEN MEKTUP
ATLI POSTA ULAÐI
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
www.sebahattinkaraca.com
“At üstünde, Ýstanbul- Belgrad 3 günde”
1754’den 1774 yýlýna kadar Osmanlýlarý idare eden lll. Sultan Mustafa, ilk defa “daireler arasý resmi yazýþmalarý” taþýmak için atlý posta ulaklarýndan oluþan, resmi posta taþýma sistemi kurmuþtur. Büyük þehirlerde, atlarýn deðiþimi için posta merkezleri düzenlemiþ, bu merkezlerde yorulan at ve posta tatarlarý dingin olanlarla deðiþtirilmiþ, bu sayede postanýn hýzla adrese ulaþýmýný saðlamýþtýr. Öyle ki, Belgrad’tan verilmiþ bir mektup hava durumuna göre, Ýstanbul’a 3-4- günde ulaþmýþtýr. Ýmparatorluðun temsilcisi olan atlý posta ulaðlarý, geniþ yetkilerle donatýldýðý ve posta iþine önem verildiði için, bir posta süvarisine gerektiðinde, kaymakamýn ve valinin bile atýný alabilme yetkisini verilmiþtir.
1826 yýlýna gelindiðinde ise düzensiz olan postanýn, çýkýþ ve varýþ günleri sisteme baðlanmýþ olup, resmi makamlarca postanýn ne zaman gideceðinin önceden bilinmesi saðlanmýþtýr. Bunun dýþýnda ücreti mukabilinde posta süvarileri özel mektup ve kurye taþýmasý da yapmýþlarsa da, 1840 yýlýna kadar sivil posta taþýma iþi çok geliþmemiþtir..
Avrupa’da Ýngiltere ve Fransa’da olduðu gibi, 1840 yýlýnda Osmanlýlar da resmi ve sivil postalarý taþýmak için Osmanlý Posta Ýdaresini kurmuþtur. Hatta 6 Mayýs 1840 yýlýnda, Ýngiltere dünyada ilk defa üzerinde kral ve kraliçenin resimlerinin olduðu iki çeþit posta pulu basmýþ ve zarflarýn üzerine pul yapýþtýrarak damga ve tarih vurmuþlardýr. Üzerinde devlet adamý – kral – kraliçe – yazar - düþünür gibi insanlarýn olduðu pul kullanýmý Avrupa ülkelerinde hýzla yayýlmýþtýr. Buna mukabil Osmanlý Posta Ýdaresi’nde, dini gerekçelerle pul basýlmamýþtýr (dini inanca göre pul üstünde resim uygun görülmemiþtir). Posta pulu yerine ya tura, ya da Arapça yazýdan oluþmuþ, kaþe kullanýlmýþtýr. Posta veya mektup ücreti; aðýrlýk ve varýþ mesafesine göre, saat / at koþusu hesaplarý ile yapýlmýþtýr. Aðýrlýk ve posta ücreti zarfýn üzerine yazýlmýþtýr. (Örnek, 1843 yýlýnda Manastýr þehrinde çýkan mektup - Deraliye(istanbul)’dan Aleppo’ya giden 1848 tarihli mektup. 1849’da Üsküp’den çýkan mektuplar da olduðu gibi)
1841 yýlýnda Posta Tatarlarýndan oluþmuþ “atlý posta” sistemi devreye sokulmuþtur. Burada “Kemahlý Posta Tatarlarý” Osmanlýnýn gözde postacýlarý olmuþlardýr. Posta idaresinin baþýndaki yönetici, Osmanlýlarda çok önemsendiðinden protokollerde kendisine, padiþahýn yakýnýnda yer verilmiþtir.
Posta merkezlerinde, mektuplarýn tamamý liste yapýlarak kayýt altýna alýnýrdý. Atýn üstündeki semerinin bir gözünde mektup ve listeler, diðer gözünde ise küçük boyutta taþýnabilir paketler olurdu. Bu paketler ip ile baðlanýr, üzerine mum eritilerek mühürlenirdi. Merkezde düzenlenen listesinde, her mektup için bir sýra numarasý, isim-soy isim ve varacaðý yer yazýlýrdý. Titizlikle hazýrlanarak postalar, varýþ noktasýnda yine ayný titizlikle kontrol edilir, kayýt altýna alýnýrdý. (Rusçuk’tan Þumlu’ya Tatar mektuplarý).
Kuruluþundan bu ana kadar olan süreyi pulsuz mektuplaþma veyahut damgalý veya mühürlü geçen süre olarak tanýmlayabiliriz. Ýlk defa 12 Ocak 1862 yýlýnda Osmanlý Posta Ýdaresi, gravürlü dört çeþit posta pulu bastýrmýþtýr. Bunlar 1 para, 2 para, 5 para, 20 paralýk posta pullarýdýr. Pullar üzerine ilk defa Sultan I. Abdülmecit’in tuðrasý basýlarak kullanýlmýþtýr. Padiþahýn tuðrasý bulunan pullarda uzaklýða göre çizgi, nokta ve mühür kullanýlmýþtýr.
Bundan sonra basýlan pullar küçük formatlý olup, üzerinde yarým ay ve o dönemin sultanýnýn tuðrasý kullanýlmýþtýr. Pullarýn üzerine basýlan mühürler kare veya yuvarlak olmuþtur. Arapça yazý içermiþ ve þehirden þehire mührün formatý deðiþik olmuþtur. 1867 yýlýndan itibaren Arapça ve Latince olmak üzere iki dilden mühürler kullanýlmýþtýr.
1913 yýlýnda ilk defa resim kullanýlmýþtýr. O pul, üzerinde Ýstanbul merkez postane binasý olan puldur. Arkasýndan Rumelihisarý olmak üzere farklý yapý resimleri ile pullar basýlmýþtýr. Bu yýldan sonra pullarýn üzerinde þahýs dahil olmak üzere resimler kullanýlmýþtýr.
“1920 ve 1921’de çok özel bir durum sözkonusudur. Ýstanbul ve Ankara yönetimleri birbirini tanýmadýklarý için, aralarýndaki yazýþmalar, pulsuz yapýlmýþtýr. Bu arada, Ankara yönetiminin elinde posta pulu olmadýðýndan Anadolu’da resmi dairelerdeki “Osmanlý resmi damga pullarý” üzerine mühür vurularak ve yýl ibareleri yazýlarak posta pulu haline dönüþtürülmüþtür. Hatta makina ve mühür olmayan bazý yerlerde harç pullarý üzerine elle ‘’Angora’’ veya ‘’Posta’’ altýna da yýl yazýlarak, harç pullarý “mektup pullarýna” dönüþtürülmüþtür. Bu pullar Ankara yönetiminin bütün Anadolu’daki posta merkezlerine yeni posta pulu bastýrýp göndermesine kadar devam etmiþtir”
Bilgi, belge, mektup ve posta mühürlerinin ortaya koyduðu duruma göre ilk mühür Foça’da (Foça-i Atik) 1869 yýlýnda kullanýlmýþtýr. Yenifoça Posta Ýdaresi’nde ise ilk mühür 1890 yýlýna aittir (Örnek:10 Foça’nýn ilk posta mühürleri ve damgalarý).
Sebahattin Karaca
sebahattinkaraca35@hotmail.com
"Sebahattin Karaca" bütün yazýlarý için týklayýn...