Iþýk Teoman
Stratonikeia’nýn üstü Eskihisar
Son gezimizin planýný yaparken Engin Yavuz, Aykut Fýrat ve Hürol Daðdelen ile birlikte Ýnciraltý Kent Ormaný’nda buluþtuk. Engin hafta sonu için harita üzerinde muhteþem bir rota hazýrlamýþ. Stratonikeia antik kenti bugüne kadar yaptýðýmýz gezilerin arasýnda ayrý bir yer tutacak gibi görünüyor.
Çünkü bir tarafta 700 yýldýr ayakta kalabilmiþ Osmanlý köyü, diðer tarafta kuruluþu M.Ö. 8’inci Yüzyýl’a dayanan antik kent. Binlerce yýldýr üst üste yaþam bulmuþ bu iki ayrý uygarlýk. Stratonikeia; Muðla'nýn Yataðan ilçesinin 7 kilometre batýsýnda, Yataðan-Milas karayolu çýkýþýna 1 kilometre mesafede yer alan Eskihisar köyü ile iç içe bir antik kent. Adýmýnýzý attýðýnýz andan itibaren, hem Osmanlý döneminden kalan evleri, dükkanlarý, kahvehaneyi hayranlýkla izliyorsunuz hem de antik kent kazýsýndan fýþkýran doyumsuz güzelliklere iç geçiriyorsunuz.
Solunuzda 700 yýllýk bir Osmanlý evi, saðýnýzda ise agora, amfitiyatro, sütunlar ve taþlarla döþeli antik yollar. Ve ilginç olan köyde yaþamýný sürdüren birkaç ailenin zeytin topladýðý görüntüler. Hepsi bir arada ve dimdik ayakta. 700 yýl önce köyün kuruluþu sýrasýnda antik kentten kalan sütunlar, taþlar evlerin temellerini oluþturmuþ. Köyün giriþinde yer alan Þaban Aða Camisi ayaða kaldýrýlmýþ. Kültür ve Turizm Bakanlýðý 700 yýllýk köyün tümden restorasyonunu yapmak için hazýrlýklarýný sürdürüyor. Restorasyon bittiðinde tadýna doyum olmaz…
Gezimizin önemli bir bölümünü Osmanlý köyü ile antik kente ayýrdýk. Tarihi kahvede odun ateþinde demlenen çayý yudumladýk. Bu kahvede o yýllarda oturan, sohbet eden, padiþahý çekiþtiren insanlarý düþledik. Odun ateþinden yayýlan mis gibi kokularýn arasýnda biz de o yýllara gittik, geldik… Gezimiz sýrasýnda Akbaþ isimli köpek bize adým adým eþlik etti. Bir an olsun yanýmýzdan ayrýlmadý. Kazýlar ile ilgili minik bilgiler de edindik gezimiz sýrasýnda.
Köy meydanýndaki kamusal alandaki cami ve meyhanelerin birlikteliði hoþgörünün ileri düzeyde bir örneðini sergiliyor. Bunun yaný sýra, döneminde çevre köylerin tüm ihtiyaçlarýný karþýlayan pazaryeri konumundaki köy meydaný, terziden manifaturacýsýna kadar çok çeþitli dükkanlarý barýndýrýyor. Meydandaki kahvehaneler ayný zamanda köyün berberleri ve diþçileriymiþ. Eskihisar köyü, her çeþit ürüne sahip meyve bahçeleri ve baðlarýyla çevre yerleþimleri besleyen bir merkez durumunda.
1977 yýlýnda Prof. Yusuf Boysal tarafýndan baþlatýlan kazýlar, tarihi alandaki bazý önemli yapýlarý gün ýþýðýna çýkarmýþ. 2002 yýlýndan itibaren Stratonikeia Kazý Baþkanlýðý’ný Prof. Dr. Çetin Þahin devralmýþ. Teknik bilgiler ile okuyanlarý sýkýntýya boðmadan ben de edindiðim minik bilgileri paylaþmak istedim.
Görkemli yapýlarýn inþa edildiði Roma döneminde altýn çaðýný yaþayan kent, Bizans döneminde diðer yerler gibi Aphrodisias’a baðlý dini bir merkez haline gelmiþ, 11. Yüzyýl’da ise Türk kültürüyle tanýþmýþ. Evliya Çelebi, antik Stratonikeia üzerinde kurulmuþ olan Eskihisar köyünün Menteþeoðlu Ahmet Gazi tarafýndan 1354 yýlýnda Cenevizlilerden alýndýðýný, burada Kuru Camii ve Sultan Camii adýnda iki yapý yapýldýðýný yazmýþ. Menteþeoðullarý’nýn 1425 yýlýnda yýkýlmasýndan sonra bölge Osmanlýlarýn eline geçmiþ. Köy merkezinde, Gymnasion’un toprak altýndaki bölümü üzerinde yer alan, Evliya Çelebi’nin sözünü ettiði Sultan Camii’nin zaman içinde tadilat edilerek bugüne ulaþmýþ Þaban Aða Camii olabileceði düþünülüyor.
NOTLAR
-Stratonikeia dünyanýn en büyük mermer kentlerinden. Yaklaþýk olarak 10 bin kiþilik tiyatrosu, muhteþem bir meclis binasý, tarihin ele geçmiþ en büyük ve mermerden yapýlmýþ gymnaziyumuna (spor kompleksine) sahip, giriþ kapýsý olan bir antik þehir.
-Tarihçilere göre, Stratonikeia'da bulunan 'gladyatör okulu' dönemin en büyük okullarýndan bir tanesi ve burada çok ünlü gladyatörler yetiþmiþ.
-Antik kent, 1980 yýlýnda termik santralin kömür ihtiyacýný karþýlamak için gözden çýkarýlmýþ.
1980 yýlýnda Eskihisar havzasýnda 106 milyon tonluk bir kömür rezervi bulunduðu anlaþýlmýþ, bunun 21 milyon tonluk kýsmýnýn (1/5) antik kentin altýnda kaldýðý belirlenmiþ.
-21 milyon tonluk kömürün saðlayacaðý yarardan ziyade, tarihî eserlerin korunmasýna öncelik verilmiþ, bu alandaki kömür rezervi olduðu gibi býrakýlmýþ.
- Çok yazýlmýþ, çizilmiþ ve eleþtirilmiþ. Ama ne yazýk ki ülkesini seven, kültürleri, tarihi eserleri koruyan aydýn seslerin deðil, bürokrasinin hantal adýmlarýnýn altýnda kalan bu antik kentin eserleri, surlarý patlatýlan dinamitlerle tahrip olmuþ.
-2007 yýlýnda kömür çýkaran iþ makinesinin paletlerine bir heykel takýlýnca, antik kentin kaderi deðiþmiþ.
-Bu heykel Þans Tanrýçasý Tykhe… Þansý dönen antik kent, belki de gerçek ve olmasý gereken durumunu þans tanrýçasýnýn ortaya çýkmasýyla yaþamaya baþlamýþ.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
Son gezimizin planýný yaparken Engin Yavuz, Aykut Fýrat ve Hürol Daðdelen ile birlikte Ýnciraltý Kent Ormaný’nda buluþtuk. Engin hafta sonu için harita üzerinde muhteþem bir rota hazýrlamýþ. Stratonikeia antik kenti bugüne kadar yaptýðýmýz gezilerin arasýnda ayrý bir yer tutacak gibi görünüyor.
Çünkü bir tarafta 700 yýldýr ayakta kalabilmiþ Osmanlý köyü, diðer tarafta kuruluþu M.Ö. 8’inci Yüzyýl’a dayanan antik kent. Binlerce yýldýr üst üste yaþam bulmuþ bu iki ayrý uygarlýk. Stratonikeia; Muðla'nýn Yataðan ilçesinin 7 kilometre batýsýnda, Yataðan-Milas karayolu çýkýþýna 1 kilometre mesafede yer alan Eskihisar köyü ile iç içe bir antik kent. Adýmýnýzý attýðýnýz andan itibaren, hem Osmanlý döneminden kalan evleri, dükkanlarý, kahvehaneyi hayranlýkla izliyorsunuz hem de antik kent kazýsýndan fýþkýran doyumsuz güzelliklere iç geçiriyorsunuz.
Solunuzda 700 yýllýk bir Osmanlý evi, saðýnýzda ise agora, amfitiyatro, sütunlar ve taþlarla döþeli antik yollar. Ve ilginç olan köyde yaþamýný sürdüren birkaç ailenin zeytin topladýðý görüntüler. Hepsi bir arada ve dimdik ayakta. 700 yýl önce köyün kuruluþu sýrasýnda antik kentten kalan sütunlar, taþlar evlerin temellerini oluþturmuþ. Köyün giriþinde yer alan Þaban Aða Camisi ayaða kaldýrýlmýþ. Kültür ve Turizm Bakanlýðý 700 yýllýk köyün tümden restorasyonunu yapmak için hazýrlýklarýný sürdürüyor. Restorasyon bittiðinde tadýna doyum olmaz…
Gezimizin önemli bir bölümünü Osmanlý köyü ile antik kente ayýrdýk. Tarihi kahvede odun ateþinde demlenen çayý yudumladýk. Bu kahvede o yýllarda oturan, sohbet eden, padiþahý çekiþtiren insanlarý düþledik. Odun ateþinden yayýlan mis gibi kokularýn arasýnda biz de o yýllara gittik, geldik… Gezimiz sýrasýnda Akbaþ isimli köpek bize adým adým eþlik etti. Bir an olsun yanýmýzdan ayrýlmadý. Kazýlar ile ilgili minik bilgiler de edindik gezimiz sýrasýnda.
Köy meydanýndaki kamusal alandaki cami ve meyhanelerin birlikteliði hoþgörünün ileri düzeyde bir örneðini sergiliyor. Bunun yaný sýra, döneminde çevre köylerin tüm ihtiyaçlarýný karþýlayan pazaryeri konumundaki köy meydaný, terziden manifaturacýsýna kadar çok çeþitli dükkanlarý barýndýrýyor. Meydandaki kahvehaneler ayný zamanda köyün berberleri ve diþçileriymiþ. Eskihisar köyü, her çeþit ürüne sahip meyve bahçeleri ve baðlarýyla çevre yerleþimleri besleyen bir merkez durumunda.
1977 yýlýnda Prof. Yusuf Boysal tarafýndan baþlatýlan kazýlar, tarihi alandaki bazý önemli yapýlarý gün ýþýðýna çýkarmýþ. 2002 yýlýndan itibaren Stratonikeia Kazý Baþkanlýðý’ný Prof. Dr. Çetin Þahin devralmýþ. Teknik bilgiler ile okuyanlarý sýkýntýya boðmadan ben de edindiðim minik bilgileri paylaþmak istedim.
Görkemli yapýlarýn inþa edildiði Roma döneminde altýn çaðýný yaþayan kent, Bizans döneminde diðer yerler gibi Aphrodisias’a baðlý dini bir merkez haline gelmiþ, 11. Yüzyýl’da ise Türk kültürüyle tanýþmýþ. Evliya Çelebi, antik Stratonikeia üzerinde kurulmuþ olan Eskihisar köyünün Menteþeoðlu Ahmet Gazi tarafýndan 1354 yýlýnda Cenevizlilerden alýndýðýný, burada Kuru Camii ve Sultan Camii adýnda iki yapý yapýldýðýný yazmýþ. Menteþeoðullarý’nýn 1425 yýlýnda yýkýlmasýndan sonra bölge Osmanlýlarýn eline geçmiþ. Köy merkezinde, Gymnasion’un toprak altýndaki bölümü üzerinde yer alan, Evliya Çelebi’nin sözünü ettiði Sultan Camii’nin zaman içinde tadilat edilerek bugüne ulaþmýþ Þaban Aða Camii olabileceði düþünülüyor.
NOTLAR
-Stratonikeia dünyanýn en büyük mermer kentlerinden. Yaklaþýk olarak 10 bin kiþilik tiyatrosu, muhteþem bir meclis binasý, tarihin ele geçmiþ en büyük ve mermerden yapýlmýþ gymnaziyumuna (spor kompleksine) sahip, giriþ kapýsý olan bir antik þehir.
-Tarihçilere göre, Stratonikeia'da bulunan 'gladyatör okulu' dönemin en büyük okullarýndan bir tanesi ve burada çok ünlü gladyatörler yetiþmiþ.
-Antik kent, 1980 yýlýnda termik santralin kömür ihtiyacýný karþýlamak için gözden çýkarýlmýþ.
1980 yýlýnda Eskihisar havzasýnda 106 milyon tonluk bir kömür rezervi bulunduðu anlaþýlmýþ, bunun 21 milyon tonluk kýsmýnýn (1/5) antik kentin altýnda kaldýðý belirlenmiþ.
-21 milyon tonluk kömürün saðlayacaðý yarardan ziyade, tarihî eserlerin korunmasýna öncelik verilmiþ, bu alandaki kömür rezervi olduðu gibi býrakýlmýþ.
- Çok yazýlmýþ, çizilmiþ ve eleþtirilmiþ. Ama ne yazýk ki ülkesini seven, kültürleri, tarihi eserleri koruyan aydýn seslerin deðil, bürokrasinin hantal adýmlarýnýn altýnda kalan bu antik kentin eserleri, surlarý patlatýlan dinamitlerle tahrip olmuþ.
-2007 yýlýnda kömür çýkaran iþ makinesinin paletlerine bir heykel takýlýnca, antik kentin kaderi deðiþmiþ.
-Bu heykel Þans Tanrýçasý Tykhe… Þansý dönen antik kent, belki de gerçek ve olmasý gereken durumunu þans tanrýçasýnýn ortaya çýkmasýyla yaþamaya baþlamýþ.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...