Ýzmir her dönemde aydýnlanmanýn öncüsü oldu / Iþýk Teoman
Iþýk Teoman

Iþýk Teoman

Ýzmir her dönemde aydýnlanmanýn öncüsü oldu



Cumhuriyet’in eðitim alanýndaki en önemli atýlýmlarýndan biri olan Harf Devrimi, yalnýzca alfabenin deðiþmesiyle sýnýrlý kalmadý; toplumun geniþ kesimlerine okuma yazma öðretmeyi amaçlayan büyük bir eðitim seferberliðini de beraberinde getirdi. Bu seferberliðin önemli merkezlerinden Ýzmir, yeni Türk harflerinin tanýtýlmasý ve halka öðretilmesi sürecinde öncü kentlerden biri oldu.

Mustafa Kemal Atatürk’ün eðitim yoluyla toplumsal geliþmeyi saðlama hedefi doðrultusunda yürütülen çalýþmalar, 1 Kasým 1928’de 1353 sayýlý Türk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkýnda Kanun’un kabul edilmesiyle yeni bir aþamaya ulaþtý. Okuryazarlýk oranýnýn düþük olduðu bir dönemde, yeni harflerin kýsa sürede öðrenilmesi ve okuryazar yurttaþ sayýsýnýn artýrýlmasý amacýyla Millet Mektepleri kuruldu.



ÝZMÝR’DE LATÝN HARFLERÝNE UYUM DAHA KOLAYDI

Ýzmir’in yeni Türk harflerine kýsa sürede uyum saðlamasýnda, kentin çok kültürlü toplumsal yapýsý ve Latin harflerinin günlük yaþamda uzun yýllardýr kullanýlýyor olmasý etkiliydi. Levantenler, Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler tarafýndan kullanýlan Latin harfleri; sokak tabelalarýnda, ticari belgelerde, ambalajlarda, yazýþmalarda ve gazetelerde yer alýyordu. Kentte yaþayan Türklerin bir bölümü de bu harfleri ve farklý dilleri tanýyordu.

Ýzmir, Osmanlý döneminde Fransýzca, Ýngilizce ve Ýtalyanca yayýmlanan gazeteleriyle de dikkat çekiyordu. Kentteki yabancý dilde eðitim veren okullar, Latin harflerinin tanýnmasýna katkýda bulunan unsurlar arasýndaydý.

Ýzmir basýný da Harf Devrimi sürecinde etkin bir rol üstlendi. Hizmet, Ahenk ve Anadolu gazeteleri, Atatürk’ün 1928 yazýnda yeni harfleri halka tanýtmasýnýn ardýndan Latin harflerini sayfalarýnda göstermeye ve öðretmeye baþladý. Önce örnek kelimelerle baþlayan yayýnlar, daha sonra baþlýklar ve kýsa hikâyelerle sürdürüldü. Gazeteler, okurlarýný yeni harflerle yayýmlanacak yazýlara hazýrlarken okuma alýþkanlýðýnýn önemini de vurguladý.



MÝLLET MEKTEPLERÝ 1 OCAK 1929’DA AÇILDI

Millet Mektepleri, okul çaðýný geçmiþ yurttaþlara okuma yazma öðretmek ve temel yaþam bilgileri kazandýrmak amacýyla oluþturuldu. Kurumlarýn iþleyiþini belirleyen ilk talimatname, 11 Kasým 1928’de Bakanlar Kurulu’nda kabul edildi ve 24 Kasým’da yayýmlandý. Ayný gün Mustafa Kemal Atatürk’ün Baþöðretmenliði de resmen kabul edildi.

Millet Mektepleri, hiç okuma yazma bilmeyenler ile eski harflerle okuyup yazabilenlere yönelik farklý derslikler oluþturdu. A dersliklerinde okuma yazma bilmeyenlere, B dersliklerinde ise eski harflerle okuryazar olanlara yeni harflerin öðretilmesi hedeflendi. Eðitim programlarýnda temel aritmetik, saðlýk ve yurttaþlýk bilgilerine de yer verildi.

Sabit, gezici ve özel derslikler biçiminde örgütlenen Millet Mektepleri; okul binalarýnýn yaný sýra camilerde, spor kulüplerinde, kahvehanelerde ve çeþitli kamu kuruluþlarýnda da faaliyet gösterdi. Köylerde okula eriþimin sýnýrlý olduðu yerlerde gezici öðretmenler görevlendirildi. Fabrikalar, þirketler ve bazý kurumlar da çalýþanlarýna yönelik derslikler açmakla yükümlü tutuldu.



ÝZMÝR’DE HAZIRLIKLAR ÖNCEDEN BAÞLADI

Ýzmir Valisi Kâzým Dirik Paþa baþkanlýðýnda yürütülen çalýþmalarla Millet Mektepleri’nin yerleri, öðretmenleri ve ihtiyaçlarý kýsa sürede belirlendi. Ýzmir’de, yeni harfler resmen kabul edilmeden önce, 2 Eylül 1928’de Misak-ý Millî Mektebi’nde öðretmenlere yönelik bir kurs açýldý. Yaklaþýk 60 öðretmenin katýldýðý kurs bir hafta sürdü.

Halký bilgilendirmek için konferanslar düzenlendi, sinemalarda tanýtým çalýþmalarý yapýldý. Gazetelerde yayýmlanan duyurularla yurttaþlar dersliklere davet edildi. Ýzmir’deki hazýrlýklarýn yaklaþýk 32 bin liralýk bütçeyle tamamlandýðý belirtiliyor.

Millet Mektepleri, 1 Ocak 1929’da düzenlenen törenlerle açýldý. Kentin sokaklarý ve okul binalarý Türk bayraklarýyla süslenirken, açýlýþlarda konuþmalar yapýldý ve askerî-sivil bandolar marþlar çaldý. Ýlk gün okul binalarýnýn yaný sýra Salepçioðlu ve Ýkiçeþmelik camileri, spor kulüpleri ve kahvehaneler gibi farklý mekânlarda toplam 50 derslikte eðitim baþladý.

Derslik sayýsýnýn yetersiz kalmasý üzerine 5 Ocak 1929’da Balçova ve Karþýyaka’da, ayrýca Turan köyünde yeni sýnýflar açýldý. Köylerde eðitim vermek üzere görevlendirilen 50 gezici öðretmen de Dikili, Kemalpaþa, Foça ve Menemen gibi çevre ilçelere gönderildi.



MÝLLÝ EÐÝTÝM BAKANI MUSTAFA NECATÝ’NÝN ACI KAYBI

Millet Mekteplerinin açýldýðý gün, eðitim seferberliðinin hazýrlanmasýnda büyük emeði bulunan dönemin Millî Eðitim Bakaný Mustafa Necati Bey’in yaþamýný yitirmesi, açýlýþ sevincine gölge düþürdü.

Ýzmir doðumlu olan Mustafa Necati Bey, yeni Türk harflerinin kabulü ve halka öðretilmesi için yoðun çaba harcamýþtý. Millet Mekteplerinin açýldýðý 1 Ocak 1929’da, henüz 35 yaþýndayken apandisitinin patlamasý sonucu hayatýný kaybetti. Böylece büyük emek verdiði eðitim hamlesinin hayata geçiþini göremedi.



ÖÐRENCÝ SAYISI ÝLK YIL YÜKSEK, SONRA DÜÞÜK SEYRETTÝ

Ýzmir’de Millet Mektepleri’ne baþlangýçta yoðun ilgi gösterildi. Ýzmir vilayetine iliþkin verilere göre, 1928-1929 eðitim döneminde 702 öðretici görev yaptý; 983 derslikte toplam 49 bin 166 kiþi eðitim aldý. Bu dönemde eðitim harcamalarý 55 bin 562 liraya ulaþtý.

1929-1930 döneminde ise öðretici sayýsý 456’ya, derslik sayýsý 547’ye ve öðrenen sayýsý 24 bin 425’e geriledi. Bu düþüþte ekonomik koþullarýn, 1929 Dünya Ekonomik Bunalýmý’nýn ve uygulamada yaþanan sorunlarýn etkili olduðu deðerlendiriliyor.

Dersliklerin denetimlerinde aydýnlatma, ýsýnma, kitap ve kýrtasiye eksiklikleri tespit edildi. Öðretmen yetersizliði de eðitim çalýþmalarýný zorlaþtýrdý. Ýzmir Valisi Kâzým Dirik’in öncülüðünde yapýlan denetimlerle eksikliklerin giderilmesi için giriþimlerde bulunuldu; halkýn ilgisini canlý tutmak ve dersliklerin ihtiyaçlarýný karþýlamak amacýyla çeþitli çalýþmalar yürütüldü.

Millet Mektepleri’ne devamýn saðlanmasý için idari tedbirler de uygulandý. Dönemin düzenlemeleri kapsamýnda derslere katýlým takip edilirken, kurslarý tamamlayanlara belge verildi. Ýzmir basýný, hem yurttaþlarý okumaya teþvik etti hem de öðretmenlerin derslere devam etmesi ve eðitim koþullarýnýn iyileþtirilmesi konusunda uyarýlarda bulundu.



OKURYAZARLIK SEFERBERLÝÐÝ BÝR DÖNEME DAMGA VURDU

Millet Mektepleri, ilk yýllarýnda geniþ kitlelere ulaþarak Cumhuriyet’in eðitim politikalarýnýn önemli araçlarýndan biri oldu. Ancak 1930’dan sonra katýlým azaldý. Türkiye genelinde 1928-1929 döneminde 20 bin 489 olan dershane sayýsýnýn 1935-1936 döneminde 2 bin 274’e, öðrenci sayýsýnýn ise 1 milyon 45 bin 500’den 59 bin 206’ya gerilediði aktarýlýyor.

Buna raðmen Millet Mektepleri, Harf Devrimi’nin toplumda benimsenmesi ve okuma yazmanýn yaygýnlaþmasý açýsýndan tarihî bir rol üstlendi. Ýzmir’deki uygulamalar, kamu kurumlarýndan basýna, öðretmenlerden yerel yöneticilere kadar geniþ bir kesimin katýldýðý kapsamlý bir eðitim seferberliðinin örneði olarak öne çýktý.

Dönemin tanýklarýnýn yýllar sonra aktardýðý anýlar da bu sürecin toplumsal etkisini gözler önüne seriyor. Bazý yurttaþlarýn 15-20 gün gibi kýsa sürelerde okuma yazma öðrendiði, yeni harfleri öðrenenlerin memleketlerindeki yakýnlarýna mektup yazmaya baþladýðý anlatýlýyor.

Millet Mektepleri, yalnýzca yeni bir alfabeyi öðretmekle kalmadý; insanlarýn bilgiye ulaþmasýný, haberleri takip etmesini ve yakýnlarýyla yazýlý iletiþim kurmasýný kolaylaþtýrdý. Ýzmir’in öncülük ettiði bu çalýþma, Cumhuriyet’in aydýnlanma ve eðitim yoluyla toplumsal dönüþüm hedefinin önemli kilometre taþlarýndan biri olarak tarihteki yerini aldý.












Kaynakça:
Umur Sönmezdað; Elif-be’den Alfabe’ye tam 50 yýl, Yeni Asýr Gazetesi, 1978, Ýzmir.


Iþýk Teoman

isikteoman@gmail.com



9 Kasým 2026 Pazartesi / 169 okunma



"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...