Iþýk Teoman
Zeytinin Tarihi ve Ayvalýk’ta Zeytincilik…
Soframýzdan eksik olmayan, fakirin zenginin sofralarýný süsleyen zeytinin insanlýk tarihiyle buluþmasýný merak edip araþtýrdým. Dalýndan toplandýktan sonra, zeytinyaðýna dönüþen, böreklere, çöreklere, yemeklere lezzet katan saðlýk beslenmenin ilk adýmý zeytinyaðýn serüvenine bir bakalým. Zeytin, insanlýk tarihinin bilinen en eski tarým ürünlerinden biri olmasýnýn yaný sýra, birçok uygarlýðýn diline, kültürüne ve ekonomisine yön vermiþ önemli bir bitki. Yazýlý kaynaklarda adýna ilk kez MÖ 3000’li yýllarda Akadca metinlerde “zeyirtum” olarak rastlanýyor. Günümüzde kullandýðýmýz “zeytin” sözcüðüne oldukça yakýn olan bu kelime, zaman içinde farklý dillere uyarlanarak çeþitli biçimler almýþ.
Akadcadaki “zeyirtum” sözcüðü zamanla “zertum” biçimine dönüþmüþ; Ýbranicede “zay” veya “zeta”, Arapçada “zaytun”, Hititçede ise “zertum” olarak kullanýlmýþtýr. Eski Yunancada “elaia” ve “elaion” biçiminde görülen kelime ise Latince aracýlýðýyla günümüz Batý dillerindeki “olive”, “olea” ve “oil” gibi sözcüklerin kökenini oluþturmuþ.
Botanik açýdan zeytin aðacý, Zeytingiller (Oleaceae) familyasýnýn Olea cinsine ait. Günümüzde yetiþtirilen kültür zeytini Olea europaea sativa, yabani zeytin ise Olea europaea oleaster olarak sýnýflandýrýlýyor. Akdeniz iklimine mükemmel uyum saðlayan bu uzun ömürlü aðaç, ýlýk ve yaðýþlý kýþlarý, sýcak ve kurak yazlarý tercih ediyor; uygun koþullarda yüzyýllar boyunca yaþamýný sürdürebiliyor.
Meyvesi sofralýk olarak tüketilen, yaðý ise beslenmeden kozmetiðe kadar birçok alanda kullanýlan zeytin, binlerce yýldýr Akdeniz medeniyetlerinin ekonomik ve kültürel yaþamýnýn temel unsurlarýndan biri olmuþ.
Ayvalýk’ta Zeytinciliðin Baþlangýcý
Ayvalýk’ýn zeytinle buluþmasý Antik Çað’a kadar uzanýyor. Arkeolojik bulgular, bölgede MÖ 4. yüzyýldan itibaren zeytin yetiþtiriciliði ve zeytinyaðý üretiminin yapýldýðýný gösteriyor. Doðal olarak yetiþen yabani delice aðaçlarýnýn zamanla insanlar tarafýndan aþýlanmasýyla kültür zeytinciliðinin geliþtiði kabul ediliyor.
Bölgede yaþayan Aiol ve Ýyon uygarlýklarý, zeytin tarýmýnýn yaygýnlaþmasýnda önemli rol oynamýþ, zeytinyaðý üretimi ise zamanla Ayvalýk ekonomisinin temel faaliyetlerinden biri hâline gelmiþ. Antik döneme ait taþ baský düzenekleri ve zeytin iþlikleri, bu köklü geçmiþin somut kanýtlarý arasýnda yer alýyor.
Osmanlý Döneminden Günümüze
Yüzyýldan itibaren Ayvalýk’ta zeytinlik alanlarý hýzla geniþlemiþ, özellikle Rum üreticilerin geliþtirdiði tekniklerle zeytincilik büyük bir ivme kazanmýþ. 19. yüzyýlda zeytinyaðý, kentin en önemli ihraç ürünlerinden biri olmuþ; sabunhaneler ve yaðhaneler Ayvalýk’ýn ekonomik yaþamýnda merkezi bir konuma yükselmiþ.
1884 yýlýnda yabancý sermayenin bölgeye yaptýðý yatýrýmlarla modern makinelerin kullanýlmaya baþlanmasý, geleneksel taþ baský yöntemlerinden sanayi tipi üretime geçiþte önemli bir dönüm noktasý olmuþ. 1923 nüfus mübadelesinin ardýndan Girit ve Ege adalarýndan gelen göçmenler de sahip olduklarý bilgi ve deneyimle Ayvalýk zeytinciliðinin geliþimine önemli katkýlar saðlamýþ.
Günümüzde Ayvalýk Zeytinciliði
Bugün Ayvalýk, Türkiye’nin en önemli zeytin ve zeytinyaðý üretim merkezlerinden biridir. Bölgeye özgü Ayvalýk (Edremit) çeþidi zeytinler, yüksek kaliteli yaðlarý ve kendine özgü aromalarýyla ulusal ve uluslararasý alanda tanýnýyor ve ödüller alýyor.
Modern kontinü sistem tesislerde gerçekleþtirilen üretimde zeytinler hasattan kýsa süre sonra iþlenerek düþük asit oranýna sahip nitelikli sýzma zeytinyaðlarý elde ediliyor. Bunun yanýnda kentteki tarihi yaðhaneler ve müzeler, Ayvalýk’ýn yüzyýllara yayýlan zeytincilik mirasýný yaþatmaya devam ediyor.
Geçmiþten günümüze uzanan bu köklü gelenek sayesinde zeytin, Ayvalýk için yalnýzca bir tarým ürünü deðil; kentin kimliðini, kültürünü ve ekonomik yaþamýný þekillendiren en önemli deðerlerden biri olmayý sürdürüyor.
Zeytin Ayvalýk mutfaðýnda baþroldedir
Ayvalýk Belediye Baþkaný Mesut Ergin
Bin yaþýnda bir anýt zeytin aðacý bin yýldýr meyve veriyor. Þu an baþlayýp bin yýl devam edeceðiniz baþka bir hayat var mý dünya üzerinde. Zeytin sadece bir aðaç deðil, nesillerden nesillere aktarýlan bir kültür mirasýdýr. Zeytin Ayvalýk mutfaðýnda her zaman baþroldedir. Ayvalýk’ta her evin giriþinde “hayat altýnda” mutlaka bir zeytinyaðý küpü olur. O bizim çocukluðumuzun kokusudur. Sadece koku deðil bir hayatýn bir kültürün sembolüdür. Hatýrasý ve heyecanýdýr. Zeytin bir yýl var bir yýl yoktur, bunlarýn hepsi kültürün birer parçasýdýr. Zeytini katletmek, bir kültürü bir medeniyeti katletmektir. Sadece on yýl boyunca çalýþýp doðayý talan edecek, insanlýða ve tüm yaþama zarar verecek bir maden için zeytinliklerimizi böyle bir bereketi feda edemeyiz buna kimsenin hakký yok. Zeytinlik, olduðu ortamda zeytinliktir. Zeytinliði taþýyacaðýnýz yer yoktur. Varsa zaten orasý da zeytinlik yapýlmýþtýr. Madencilik faaliyetinin bitiminde, o alanýn tekrar zeytinciliðe uygun hale gelemeyeceði çok açýktýr. Asýrlýk zeytin kesildikten sonra rehabilite edileceði taahhüdünün gerçekle baðdaþýr bir yönü bulunmamaktadýr. Zeytin bulunduðu yerdeki köylünün, çiftçinin, çevre halkýnýn geçim kaynaðýdýr. Köylüler zeytin geliri ile çocuklarýný okutur, evlendirir. Ülkemizdeki yüz binlerce çiftçinin yaþamý yalnýzca zeytine baðlýdýr. Bir zeytin aðacýnýn büyümesi yýllar almaktadýr. Yok edilen zeytinliklerin kýsa sürede yerine getirilmesi mümkün deðildir.
KAYNAKÇA
Zeytin Hakkýnda”, Balýkesir Üniversitesi/ Edremit Zeytincilik Enstitüsü, http://www.balikesir.edu.tr/site/icerik/edremit-zeytincilik-enstitusu-1738 (Eriþim Tarihi: 22.04.2022)
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
Soframýzdan eksik olmayan, fakirin zenginin sofralarýný süsleyen zeytinin insanlýk tarihiyle buluþmasýný merak edip araþtýrdým. Dalýndan toplandýktan sonra, zeytinyaðýna dönüþen, böreklere, çöreklere, yemeklere lezzet katan saðlýk beslenmenin ilk adýmý zeytinyaðýn serüvenine bir bakalým. Zeytin, insanlýk tarihinin bilinen en eski tarým ürünlerinden biri olmasýnýn yaný sýra, birçok uygarlýðýn diline, kültürüne ve ekonomisine yön vermiþ önemli bir bitki. Yazýlý kaynaklarda adýna ilk kez MÖ 3000’li yýllarda Akadca metinlerde “zeyirtum” olarak rastlanýyor. Günümüzde kullandýðýmýz “zeytin” sözcüðüne oldukça yakýn olan bu kelime, zaman içinde farklý dillere uyarlanarak çeþitli biçimler almýþ.
Akadcadaki “zeyirtum” sözcüðü zamanla “zertum” biçimine dönüþmüþ; Ýbranicede “zay” veya “zeta”, Arapçada “zaytun”, Hititçede ise “zertum” olarak kullanýlmýþtýr. Eski Yunancada “elaia” ve “elaion” biçiminde görülen kelime ise Latince aracýlýðýyla günümüz Batý dillerindeki “olive”, “olea” ve “oil” gibi sözcüklerin kökenini oluþturmuþ.
Botanik açýdan zeytin aðacý, Zeytingiller (Oleaceae) familyasýnýn Olea cinsine ait. Günümüzde yetiþtirilen kültür zeytini Olea europaea sativa, yabani zeytin ise Olea europaea oleaster olarak sýnýflandýrýlýyor. Akdeniz iklimine mükemmel uyum saðlayan bu uzun ömürlü aðaç, ýlýk ve yaðýþlý kýþlarý, sýcak ve kurak yazlarý tercih ediyor; uygun koþullarda yüzyýllar boyunca yaþamýný sürdürebiliyor.
Meyvesi sofralýk olarak tüketilen, yaðý ise beslenmeden kozmetiðe kadar birçok alanda kullanýlan zeytin, binlerce yýldýr Akdeniz medeniyetlerinin ekonomik ve kültürel yaþamýnýn temel unsurlarýndan biri olmuþ.
Ayvalýk’ta Zeytinciliðin Baþlangýcý
Ayvalýk’ýn zeytinle buluþmasý Antik Çað’a kadar uzanýyor. Arkeolojik bulgular, bölgede MÖ 4. yüzyýldan itibaren zeytin yetiþtiriciliði ve zeytinyaðý üretiminin yapýldýðýný gösteriyor. Doðal olarak yetiþen yabani delice aðaçlarýnýn zamanla insanlar tarafýndan aþýlanmasýyla kültür zeytinciliðinin geliþtiði kabul ediliyor.
Bölgede yaþayan Aiol ve Ýyon uygarlýklarý, zeytin tarýmýnýn yaygýnlaþmasýnda önemli rol oynamýþ, zeytinyaðý üretimi ise zamanla Ayvalýk ekonomisinin temel faaliyetlerinden biri hâline gelmiþ. Antik döneme ait taþ baský düzenekleri ve zeytin iþlikleri, bu köklü geçmiþin somut kanýtlarý arasýnda yer alýyor.
Osmanlý Döneminden Günümüze
Yüzyýldan itibaren Ayvalýk’ta zeytinlik alanlarý hýzla geniþlemiþ, özellikle Rum üreticilerin geliþtirdiði tekniklerle zeytincilik büyük bir ivme kazanmýþ. 19. yüzyýlda zeytinyaðý, kentin en önemli ihraç ürünlerinden biri olmuþ; sabunhaneler ve yaðhaneler Ayvalýk’ýn ekonomik yaþamýnda merkezi bir konuma yükselmiþ.
1884 yýlýnda yabancý sermayenin bölgeye yaptýðý yatýrýmlarla modern makinelerin kullanýlmaya baþlanmasý, geleneksel taþ baský yöntemlerinden sanayi tipi üretime geçiþte önemli bir dönüm noktasý olmuþ. 1923 nüfus mübadelesinin ardýndan Girit ve Ege adalarýndan gelen göçmenler de sahip olduklarý bilgi ve deneyimle Ayvalýk zeytinciliðinin geliþimine önemli katkýlar saðlamýþ.
Günümüzde Ayvalýk Zeytinciliði
Bugün Ayvalýk, Türkiye’nin en önemli zeytin ve zeytinyaðý üretim merkezlerinden biridir. Bölgeye özgü Ayvalýk (Edremit) çeþidi zeytinler, yüksek kaliteli yaðlarý ve kendine özgü aromalarýyla ulusal ve uluslararasý alanda tanýnýyor ve ödüller alýyor.
Modern kontinü sistem tesislerde gerçekleþtirilen üretimde zeytinler hasattan kýsa süre sonra iþlenerek düþük asit oranýna sahip nitelikli sýzma zeytinyaðlarý elde ediliyor. Bunun yanýnda kentteki tarihi yaðhaneler ve müzeler, Ayvalýk’ýn yüzyýllara yayýlan zeytincilik mirasýný yaþatmaya devam ediyor.
Geçmiþten günümüze uzanan bu köklü gelenek sayesinde zeytin, Ayvalýk için yalnýzca bir tarým ürünü deðil; kentin kimliðini, kültürünü ve ekonomik yaþamýný þekillendiren en önemli deðerlerden biri olmayý sürdürüyor.
Zeytin Ayvalýk mutfaðýnda baþroldedir
Ayvalýk Belediye Baþkaný Mesut Ergin
Bin yaþýnda bir anýt zeytin aðacý bin yýldýr meyve veriyor. Þu an baþlayýp bin yýl devam edeceðiniz baþka bir hayat var mý dünya üzerinde. Zeytin sadece bir aðaç deðil, nesillerden nesillere aktarýlan bir kültür mirasýdýr. Zeytin Ayvalýk mutfaðýnda her zaman baþroldedir. Ayvalýk’ta her evin giriþinde “hayat altýnda” mutlaka bir zeytinyaðý küpü olur. O bizim çocukluðumuzun kokusudur. Sadece koku deðil bir hayatýn bir kültürün sembolüdür. Hatýrasý ve heyecanýdýr. Zeytin bir yýl var bir yýl yoktur, bunlarýn hepsi kültürün birer parçasýdýr. Zeytini katletmek, bir kültürü bir medeniyeti katletmektir. Sadece on yýl boyunca çalýþýp doðayý talan edecek, insanlýða ve tüm yaþama zarar verecek bir maden için zeytinliklerimizi böyle bir bereketi feda edemeyiz buna kimsenin hakký yok. Zeytinlik, olduðu ortamda zeytinliktir. Zeytinliði taþýyacaðýnýz yer yoktur. Varsa zaten orasý da zeytinlik yapýlmýþtýr. Madencilik faaliyetinin bitiminde, o alanýn tekrar zeytinciliðe uygun hale gelemeyeceði çok açýktýr. Asýrlýk zeytin kesildikten sonra rehabilite edileceði taahhüdünün gerçekle baðdaþýr bir yönü bulunmamaktadýr. Zeytin bulunduðu yerdeki köylünün, çiftçinin, çevre halkýnýn geçim kaynaðýdýr. Köylüler zeytin geliri ile çocuklarýný okutur, evlendirir. Ülkemizdeki yüz binlerce çiftçinin yaþamý yalnýzca zeytine baðlýdýr. Bir zeytin aðacýnýn büyümesi yýllar almaktadýr. Yok edilen zeytinliklerin kýsa sürede yerine getirilmesi mümkün deðildir.
KAYNAKÇA
Zeytin Hakkýnda”, Balýkesir Üniversitesi/ Edremit Zeytincilik Enstitüsü, http://www.balikesir.edu.tr/site/icerik/edremit-zeytincilik-enstitusu-1738 (Eriþim Tarihi: 22.04.2022)
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...