Iþýk Teoman
Zeytinin ve Sanayinin Liman Kenti: Ayvalýk
Ayvalýk’a bugün baktýðýmýzda gördüðümüz taþ sokaklar, sabunhaneler, zeytinyaðý fabrikalarý ve kýyýya yaslanmýþ eski yapýlar aslýnda bize sessizce bir þey anlatýr: Bu kent bir “tesadüf” deðil. Çünkü; Ayvalýk, 19. yüzyýlýn rüzgârýyla þekillenmiþ bir liman kentidir.
Ayvalýk’ýn hikayesi daha çarpýcý
Osmanlý’nýn sanayi ve ticaretle tanýþtýðý o hareketli yýllarda, limanlar yalnýzca gemilerin deðil, fikirlerin ve üretimin de uðrak noktasýydý. Ýzmir baþta olmak üzere Ege kýyýlarýndaki pek çok kent bu dönüþümü yaþadý. Ama Ayvalýk’ýn hikâyesi biraz daha çarpýcýydý.1800’lerin baþýna kadar küçük, sakin bir kýyý kasabasýyken, kýsa sürede Batý Anadolu’nun en canlý sanayi ve ticaret merkezlerinden birine dönüþtü.
Bu deðiþimin arkasýnda sadece zeytin ve türevleri yok.
Evet, zeytin Ayvalýk’ýn simgesi ama hikâye ondan çok daha eski. Yapýlan araþtýrmalar, bölgede tahýl üretiminin, yel deðirmenlerinin ve tuzlalarýn uzun yýllar boyunca aktif olduðunu gösteriyor. Rüzgârýn hiç eksik olmadýðý bu topraklarda öðütülen tahýllar, deniz yoluyla uzak diyarlara gönderilmiþ. Tuzlalar sayesinde ürünler salamura edilerek korunmuþ, tabakhanelerde iþlenen derilerle yapýlan tulumlar ise zeytinyaðýnýn taþýnmasýný kolaylaþtýrmýþ.
Üretilen her þey iskelelerden gemilere yüklenip dünyaya açýlýyor.
Derken Sanayi Devrimi kapýyý çalýyor. Buharlý makineler Ýstanbul ve Ýzmir’den sonra Ayvalýk’a da geliyor. Özellikle 1850’lerden sonra zeytin ve zeytinyaðý üretimi adeta patlama yapýyor. Kent, denizle kurduðu bað sayesinde büyüyor; üretiyor, ihraç ediyor, zenginleþiyor.
Ayvalýk’ýn kýyýsýnda yürürken fark etmeden geçtiðimiz o düzenli tarihi kent sokaklarý da iþte bu dönemin ürünü. 1823’te hazýrlanan kadastral planla kýyý hattý dolduruluyor, ýzgara planlý yeni bir yerleþim ortaya çýkýyor. Zeytinyaðý fabrikalarý, sabunhaneler, depolar ve atölyeler kýyýya diziliyor. Üretilen her þey iskelelerden gemilere yüklenip dünyaya açýlýyor.
Ticaret büyüdükçe deniz de yetmiyor.
1880’de Dalyan Boðazý derinleþtiriliyor ve büyük gemiler Ayvalýk’ýn iç limanýna girebiliyor. Ýþte o andan sonra Ayvalýk artýk sadece bir sahil kasabasý deðil; gerçek anlamda bir liman kenti. Dünyanýn pek çok yerinde sanayi alanlarý kentin dýþýnda, yüksek duvarlarýn ardýnda kurulurken Ayvalýk’ta üretim hayatýn içine karýþmýþ. Fabrikalarla evler yan yana, sokaklar hem iþçilerin hem çocuklarýn yolu olmuþ.
Belki de Ayvalýk’ý özel kýlan tam olarak budur:
Sanayi, kenti boðmamýþ; kenti var etmiþtir. Bugün Ayvalýk’ta gördüðümüz endüstriyel miras, yalnýzca eski binalardan ibaret deðildir. O yapýlar; rüzgârý, zeytini, emeði ve denizi ayný potada eriten bir aklýn izleridir. Ve bu izler, Ayvalýk’ý dünyadaki pek çok kentten ayýran asýl deðeri oluþturur.
Ayvalýk ise bu hikâyeye pek uymaz.
Sanayi Devrimi’nden söz ettiðimizde, gözümüzün önüne çoðu zaman kentin dýþýnda, sýnýrlarý belli, kendi dünyasýný kurmuþ dev endüstri alanlarý gelir. Avrupa’da maden ocaklarý, elektrik santralleri, tuzlalar ya da et iþleme tesisleri genellikle böyle geliþmiþtir: Kentten biraz uzak, düzenli, kontrollü ve kendi kendine yeten kampüsler hâlinde. Bu kentte doða ve yaþam, baþýndan beri farklý bir denge kurmuþtur. Tahýl tarlalarý ve zeytinlikler kentin doðusundaki yamaçlara ve düzlüklere yayýlýrken, insanlar denize bakan yamaçlarda yaþamayý seçmiþtir. Osmanlý kentlerine özgü o kývrýmlý sokaklar, dar geçitler ve beklenmedik köþeler; Ayvalýk’ta da topoðrafyanýn rehberliðinde oluþmuþ, düzensiz gibi görünen ama aslýnda kendi içinde son derece tutarlý bir kent dokusu yaratmýþtýr.
Asýl kýrýlma ise zeytin ve zeytinyaðýyla birlikte yaþanýr.
Zeytine dayalý sanayi büyüdükçe, Ayvalýk’ta alýþýldýk bir sanayi kampüsü ortaya çýkmaz. Bunun yerine, üretim doðrudan denizle buluþur. Fabrikalar, depolar, iskeleler; kentin dýþýnda deðil, tam kalbinde, yaþam alanlarýyla yan yana, hatta kimi zaman denizin içine doðru uzanarak var olur. Sanayi burada kenti takip etmez; kenti þekillendirir.
Belki de Ayvalýk’ý benzersiz kýlan tam olarak budur. Endüstri, bu kentte bir arka plan faaliyeti deðildir. Kentin hafýzasýný, kýyý siluetini ve günlük yaþamýný kuran ana unsurlardan biridir. Bu nedenle Ayvalýk’ýn endüstriyel mirasý, dünyadaki pek çok örnekten ayrýlýr; yalnýzca korunmasý gereken yapýlar deðil, kenti var eden bir bütün olarak karþýmýzda durur.
Ayvalýk’ta zeytin yalnýzca aðaç deðildir. Sokaktýr, kýyýdýr, duvardýr, iskeledir… Ve belki de bu yüzden Ayvalýk, endüstri mirasý denince ezberleri bozan nadir kentlerden biridir.
Kaynakça
19.Yüzyýl Uluslararasý Deniz Ticaretinin Batý Anadolu Yerleþimlerine Sosyo Ekonomik ve Mekânsal Yansýmalarý “Ayvalýk Örneði”, Berrin Akýn, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araþtýrmalarý Dergisi (OÜSBAD), 2015.
The Grid that Remained: Redating the Coastal Urban Morphology of Ayvalýk, H.Sercan Saðlam, Heritage and The City: Values and Beyond, 2022.
Akbulut, M. R. (1992). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Ýstanbul ve Kadýköy: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Ýstanbul ve Kadýköy Örneklerinde Plan Dinamikleri ve Mekânsal Dönüþümün Ýncelenmesi (Unpublished master’sthesis). Ýstanbul: Mimar Sinan Fine Art University.
Ayvalýk Tarihinde Zeytinyaðý Üretim, Depolama Ve Satýþ Binalarýnýn Yeri Ve Önemi, Hatice Uçar, Trakya University Journal of Engineering Sciences, 2014.
Önder Aksoy Fotoðraf Arþivi.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
Ayvalýk’a bugün baktýðýmýzda gördüðümüz taþ sokaklar, sabunhaneler, zeytinyaðý fabrikalarý ve kýyýya yaslanmýþ eski yapýlar aslýnda bize sessizce bir þey anlatýr: Bu kent bir “tesadüf” deðil. Çünkü; Ayvalýk, 19. yüzyýlýn rüzgârýyla þekillenmiþ bir liman kentidir.
Ayvalýk’ýn hikayesi daha çarpýcý
Osmanlý’nýn sanayi ve ticaretle tanýþtýðý o hareketli yýllarda, limanlar yalnýzca gemilerin deðil, fikirlerin ve üretimin de uðrak noktasýydý. Ýzmir baþta olmak üzere Ege kýyýlarýndaki pek çok kent bu dönüþümü yaþadý. Ama Ayvalýk’ýn hikâyesi biraz daha çarpýcýydý.1800’lerin baþýna kadar küçük, sakin bir kýyý kasabasýyken, kýsa sürede Batý Anadolu’nun en canlý sanayi ve ticaret merkezlerinden birine dönüþtü.
Bu deðiþimin arkasýnda sadece zeytin ve türevleri yok.
Evet, zeytin Ayvalýk’ýn simgesi ama hikâye ondan çok daha eski. Yapýlan araþtýrmalar, bölgede tahýl üretiminin, yel deðirmenlerinin ve tuzlalarýn uzun yýllar boyunca aktif olduðunu gösteriyor. Rüzgârýn hiç eksik olmadýðý bu topraklarda öðütülen tahýllar, deniz yoluyla uzak diyarlara gönderilmiþ. Tuzlalar sayesinde ürünler salamura edilerek korunmuþ, tabakhanelerde iþlenen derilerle yapýlan tulumlar ise zeytinyaðýnýn taþýnmasýný kolaylaþtýrmýþ.
Üretilen her þey iskelelerden gemilere yüklenip dünyaya açýlýyor.
Derken Sanayi Devrimi kapýyý çalýyor. Buharlý makineler Ýstanbul ve Ýzmir’den sonra Ayvalýk’a da geliyor. Özellikle 1850’lerden sonra zeytin ve zeytinyaðý üretimi adeta patlama yapýyor. Kent, denizle kurduðu bað sayesinde büyüyor; üretiyor, ihraç ediyor, zenginleþiyor.
Ayvalýk’ýn kýyýsýnda yürürken fark etmeden geçtiðimiz o düzenli tarihi kent sokaklarý da iþte bu dönemin ürünü. 1823’te hazýrlanan kadastral planla kýyý hattý dolduruluyor, ýzgara planlý yeni bir yerleþim ortaya çýkýyor. Zeytinyaðý fabrikalarý, sabunhaneler, depolar ve atölyeler kýyýya diziliyor. Üretilen her þey iskelelerden gemilere yüklenip dünyaya açýlýyor.
Ticaret büyüdükçe deniz de yetmiyor.
1880’de Dalyan Boðazý derinleþtiriliyor ve büyük gemiler Ayvalýk’ýn iç limanýna girebiliyor. Ýþte o andan sonra Ayvalýk artýk sadece bir sahil kasabasý deðil; gerçek anlamda bir liman kenti. Dünyanýn pek çok yerinde sanayi alanlarý kentin dýþýnda, yüksek duvarlarýn ardýnda kurulurken Ayvalýk’ta üretim hayatýn içine karýþmýþ. Fabrikalarla evler yan yana, sokaklar hem iþçilerin hem çocuklarýn yolu olmuþ.
Belki de Ayvalýk’ý özel kýlan tam olarak budur:
Sanayi, kenti boðmamýþ; kenti var etmiþtir. Bugün Ayvalýk’ta gördüðümüz endüstriyel miras, yalnýzca eski binalardan ibaret deðildir. O yapýlar; rüzgârý, zeytini, emeði ve denizi ayný potada eriten bir aklýn izleridir. Ve bu izler, Ayvalýk’ý dünyadaki pek çok kentten ayýran asýl deðeri oluþturur.
Ayvalýk ise bu hikâyeye pek uymaz.
Sanayi Devrimi’nden söz ettiðimizde, gözümüzün önüne çoðu zaman kentin dýþýnda, sýnýrlarý belli, kendi dünyasýný kurmuþ dev endüstri alanlarý gelir. Avrupa’da maden ocaklarý, elektrik santralleri, tuzlalar ya da et iþleme tesisleri genellikle böyle geliþmiþtir: Kentten biraz uzak, düzenli, kontrollü ve kendi kendine yeten kampüsler hâlinde. Bu kentte doða ve yaþam, baþýndan beri farklý bir denge kurmuþtur. Tahýl tarlalarý ve zeytinlikler kentin doðusundaki yamaçlara ve düzlüklere yayýlýrken, insanlar denize bakan yamaçlarda yaþamayý seçmiþtir. Osmanlý kentlerine özgü o kývrýmlý sokaklar, dar geçitler ve beklenmedik köþeler; Ayvalýk’ta da topoðrafyanýn rehberliðinde oluþmuþ, düzensiz gibi görünen ama aslýnda kendi içinde son derece tutarlý bir kent dokusu yaratmýþtýr.
Asýl kýrýlma ise zeytin ve zeytinyaðýyla birlikte yaþanýr.
Zeytine dayalý sanayi büyüdükçe, Ayvalýk’ta alýþýldýk bir sanayi kampüsü ortaya çýkmaz. Bunun yerine, üretim doðrudan denizle buluþur. Fabrikalar, depolar, iskeleler; kentin dýþýnda deðil, tam kalbinde, yaþam alanlarýyla yan yana, hatta kimi zaman denizin içine doðru uzanarak var olur. Sanayi burada kenti takip etmez; kenti þekillendirir.
Belki de Ayvalýk’ý benzersiz kýlan tam olarak budur. Endüstri, bu kentte bir arka plan faaliyeti deðildir. Kentin hafýzasýný, kýyý siluetini ve günlük yaþamýný kuran ana unsurlardan biridir. Bu nedenle Ayvalýk’ýn endüstriyel mirasý, dünyadaki pek çok örnekten ayrýlýr; yalnýzca korunmasý gereken yapýlar deðil, kenti var eden bir bütün olarak karþýmýzda durur.
Ayvalýk’ta zeytin yalnýzca aðaç deðildir. Sokaktýr, kýyýdýr, duvardýr, iskeledir… Ve belki de bu yüzden Ayvalýk, endüstri mirasý denince ezberleri bozan nadir kentlerden biridir.
Kaynakça
19.Yüzyýl Uluslararasý Deniz Ticaretinin Batý Anadolu Yerleþimlerine Sosyo Ekonomik ve Mekânsal Yansýmalarý “Ayvalýk Örneði”, Berrin Akýn, Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Araþtýrmalarý Dergisi (OÜSBAD), 2015.
The Grid that Remained: Redating the Coastal Urban Morphology of Ayvalýk, H.Sercan Saðlam, Heritage and The City: Values and Beyond, 2022.
Akbulut, M. R. (1992). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Ýstanbul ve Kadýköy: Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Ýstanbul ve Kadýköy Örneklerinde Plan Dinamikleri ve Mekânsal Dönüþümün Ýncelenmesi (Unpublished master’sthesis). Ýstanbul: Mimar Sinan Fine Art University.
Ayvalýk Tarihinde Zeytinyaðý Üretim, Depolama Ve Satýþ Binalarýnýn Yeri Ve Önemi, Hatice Uçar, Trakya University Journal of Engineering Sciences, 2014.
Önder Aksoy Fotoðraf Arþivi.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...