Iþýk Teoman
Ayvalýk’ta bir kent hayalinin yýllar sonra gerçeðe dönüþmesine tanýklýk ettim
Otopark’tan tarihi meydana dönüþüm…
Meydan kýrk yýldan fazla bir zaman diliminde araçlarýn iþgal ettiði bir alan olarak kullanýldý. Þimdi ise yýllar sonra meydanýn kent yaþamýnýn bir parçasý haline getirilmesi, yalnýzca fiziksel bir dönüþüm deðil; Ayvalýk’ýn tarihi belleðiyle yeniden buluþmasý açýsýndan da önemli bir adým. Yýllar boyunca araçlarýn arasýnda kaybolan tarihi bir alan: insanlara, kent yaþamýna, kültüre ve Ayvalýk’ýn hafýzasýna kazandýrýldý. En önemlisi de, bugün meydanda atýlan her adým, Ayvalýk’ýn geçmiþteki o canlý günlerine açýlan bir kapý olacak.
Üç bine yakýn tescilli yapýlarýyla, tarihi kent sokaklarýyla, yeryüzünde her bölgeye nasip olmayacak 22 adasýyla, tabiat parkýyla, dünyaca ünlü Sarýmsaklý plajlarýyla, çam ormanlarýyla kaplý siluetiyle Kuzey Ege’nin yýldýzý Ayvalýk’ta yýllarca otopark olarak kullanýlan tarihi bir meydanýn dönüþümünü anlatmak istiyorum.
Ýzmir’den Ayvalýk’a yýllar öncesinden baþlayarak çok kez geldim, lise yýllarýnda da hafta sonlarý arkadaþlarýmla birlikte gelip günübirlik de olsa çok keyif aldýðým kasabalardan biriydi Ayvalýk. Ancak kalýcý olarak 2020 yýlýnýn Mayýs ayýnda Ayvalýk’a geldiðimde, kenti tanýmak için günlerce haftalarca hatta aylarca sokaklarý deyim yerindeyse arþýnladým durdum. Tarihi yapýlarý inceledim, kapýlarýna pencerelerine hayran kaldým. Sarýmsak taþýyla bir ahþap malzemenin buluþmasýnýn en güzel örneðini bu kentte gördüm. Farklý sokaklara girdiðimde, karþýma çýkan birbirinden ayrý güzellikleri taþýyan Rum mimarisinin izlerini taþýyan evlere hayran kaldým. Kent merkezinde dolaþýrken yeni yüzlerle yeni dostlarla tanýþtým. Hala bu güzel dostluklarý sürdürüyorum.
Ancak kente geldiðim andan beri canýmýn sýkan bir konu vardý.
Çok sayýda tarihi kente gittim, sokaklarýnda dolaþtým meydanlarýn birinden çýkýp birine girdim. Ancak Ayvalýk’ýn orta göbeðinde bir meydan vardý ki konumu nedeniyle tadýna doyulmayacak güzellikler taþýyordu. Eski gümrük binasýnýn önündeki alan kentin belleðinde önemli bir yere sahip. Deniz kýyýsýndaki bu alandan gelip geçerken içim acýyordu, kültür ve sanat etkinliklerinin yaþanmasý gereken bu alanda yüzlerce araç park ediliyordu, alan otopark olarak kullanýlýyordu. Hemen her gün geçmek zorunda kaldýðým bu alanýn otopark deðil kültür sanat meydaný olmasý gerektiðini dile getirdiðimde hemen herkeste bir çekince hissediyordum.
Sanýrým otoparký iþletenlerden kaynaklanan bir gerilmeydi bunu daha sonra öðrendim. Yine de her seferinde bu alanýn kültür sanat meydaný olmasýný dile getirdim. Ayvalýk Belediye Baþkaný Mesut Ergin’e de bu dileðimi çok kez ilettim. Burasý, 1880 yýlýnda limanýn taranarak gemilerin kýyýya yanaþmasýna elveriþli hale getirilmesiyle birlikte; zeytinyaðý, sabun, un gibi tarýmsal ürünlerin dýþ pazarlara ulaþtýðý, deniz ticaretinin canlandýðý, Ayvalýk’ýn ekonomik ve sosyal hayatýna yön veren çok özel bir alanmýþ.
Gümrük Meydaný yalnýzca bir meydan deðildir. Denizle kentin buluþtuðu, emeðin, ticaretin, yolculuðun ve bekleyiþin izlerini taþýyan bir yaþam alaný. Balýkçý teknelerinin kýyýya yanaþtýðý, denizin kokusunun sokaklara karýþtýðý, Ayvalýk’ýn gündelik hayatýnýn nabzýnýn attýðý bir merkez ama otopark olarak kullanýlýyor. O yýllarda Ayvalýk Limaný, yýlda ortalama altý yüz buharlý, iki bin yelkenli geminin uðradýðý son derece hareketli bir liman haline gelmiþ; Ýzmir’den kalkan gemilerin ticaret aðýnda önemli bir durak olmuþ.
Ýskenderiye, Suriye, Ýzmir, Midilli ve Ýstanbul limanlarýndan Ayvalýk’a mallar gelmiþ; kentin uluslararasý ticaretin bir parçasý olmuþ. Ýthal edilen mallar arasýnda pamuklu ve yünlü kumaþlar, iplik, demir, kömür, pirinç, kahve, þeker, balýk, metal, boya, halat, deri, ilaç, mobilya ve süs eþyalarý yer almýþ; bu ürünlerin büyük bölümü Ýngiltere baþta olmak üzere Fransa, Avusturya, Ýtalya ve Rusya’dan gelmiþ. Ýhraç ürünleri arasýnda ise zeytinyaðý, sabun, palamut, pamuk, arpa, buðday, üzüm, balýk, tabaklanmýþ deri ve inþaat kerestesi yer almýþ. Gümrük binasý da gelen mallarýn denetlendiði ve resmi iþlemlerin yürütüldüðü önemli bir merkez olarak hizmet vermiþ. Bir de böylesine özelliklerini araþtýrýp öðrendiðimde içim iyice burkuluyordu.
Sanýrým otoparkýn kültür ve sanat meydaný olarak kullanýlmasýný öylesine candan ve gönülden istemiþ olmalýyým ki; “Bir kent hayalinin yýllar sonra gerçeðe dönüþmesine tanýklýk ettim.”
Sözleþmesi biten meydan sahiplerinden geri alýndý, otopark kullanýmýna kapatýldý, usta þehir plancýlarýnýn ellerinde yazýldý, çizildi ve ortaya muhteþem bir meydan çýktý, kent kazandý, Ayvalýklýlar kazandý, bu kente gelen konuklar kazandý.
Meydan yenilenirken yalnýzca taþlarý, yollarý, ýþýklarý deðiþtirilmedi. Ayvalýk’ýn ruhunu korumayý, geçmiþle bugünü buluþturmayý; bu alaný herkes için daha yaþanabilir, daha güvenli, daha nefes alýnabilir bir kamusal mekâna dönüþtürülmesi hedeflendi.
Bir kent hayalinin yýllar sonra gerçeðe dönüþmesine tanýklýk ettim
1880 yýlýna dönüp baktýðýmýzda, 146 yýl sonra; Çocuklarýn güvenle oynayabildiði-Büyüklerin soluklanabildiði-Esnafýn, balýkçýnýn, Ayvalýklýlarýn ve ziyaretçilerin bir arada olduðu-Ayvalýk’a yakýþýr bir meydanýn hayata geçirilmesinin mutluluðunu yaþadým altý yýl sonra. Kentler; meydanlarýyla, sokaklarýyla, insanlarýyla yaþar. Ve otoparktan Tarihi Gümrük Meydaný’na dönüþümün ardýndan tarihe geçecek ve dört kültür sanat insanýnýn buluþtuðu yüzlerce Ayvalýklýnýn da ilgiyle izlediði buluþma gerçekleþtirildi.
Ne muhteþem bir buluþmaydý, ilk kültür ve sanat etkinliði
Dünyaca ünlü usta ressamýmýz Devrim Erbil ve Renk Erbil’in sergisinin açýlýþý Orhan Peker Sanat Galerisi’nde yapýldý ardýndan meydanda; “Renkler ve Notalarda Ayvalýk” konulu söyleþi gerçekleþtirildi. Yaklaþýk 1,5 saat süren ve güneþin muhteþem batýþýnýn ardýndan sonlandýrýlan gecede hem ustalar hem de konuklar unutamayacaklarý bir akþam yaþadýlar. Prof.Dr. Filiz Ali, Prof.Dr. Devrim Erbil, Prof.Dr. Kýymet Giray’ýn konuþmalarýyla adeta izleyenler geçmiþten günümüze Ayvalýk’ýn kültür ve sanat birikimine tanýklýk ettiler. Tabii böylesine ustalarýn konuþmacý olarak yer aldýðý bu etkinlikte bir usta gazeteci, yazar, TV Programcýsý ve belgesel yönetmeni Nebil Özgentürk’ün moderatörlüðü geceye damgasýný vurdu.
Bundan böyle Tarihi Gümrük Meydaný, otoparkýn gürültüsünden, egzoz kirliliðinden arýndýrýlmýþ, insanlarýn nefes aldýðý denizle buluþtuðu, kültür ve sanat etkinliklerini keyifle takip ettiði bir meydan olarak gelecek kuþaklara da bir armaðan olarak sunulmuþ olacak. Ýyi ki dile getirmiþim, iyi ki sürekli gündemde tutmuþum. Bu tarihi kente, Kuzey’in yýldýzý bu kente Tarihi Gümrük Meydaný çok yakýþtý.
Meydanýn otopark olarak kullanýldýðý yýllarýn izini sürdüm
Tarihi Gümrük Meydaný’nýn ne zamandan bu yana otopark olarak kullanýldýðýný araþtýrýrken, Ayvalýk’ta uzun yýllardýr yaþayan birçok kiþiye danýþtým. Ancak meydanýn otoparka dönüþtürüldüðü tarihe iliþkin kesin bir bilgiye ulaþamadým. Hafýzalarda kalan bilgiler farklý tarihlere iþaret ederken, yazýlý bir belgeye ulaþmak da mümkün olmadý. Bunun üzerine, Ayvalýk’ýn yakýn siyasi ve belediyecilik tarihine tanýklýk etmiþ isimlerden, eski Belediye Baþkaný Ali Nedim Güreli’ye ulaþtým. 1989 yýlýnda Ayvalýk Belediye Baþkaný seçilen Güreli, göreve baþladýðý dönemde Tarihi Gümrük Meydaný’nýn zaten otopark olarak kullanýldýðýný hatýrladýðýný söyledi. Güreli’nin anlatýmýna göre meydan, kendisinin belediye baþkanlýðý görevine gelmesinden çok daha önce de otopark olarak kullanýlýyordu. Hatta bu kullanýmýn en az 10-15 yýl daha geriye gittiðini ifade etti. Bu tanýklýk dikkate alýndýðýnda, bugün yeniden kente kazandýrýlmaya çalýþýlan Tarihi Gümrük Meydaný’nýn yaklaþýk yarým asýr boyunca otopark olarak kullanýldýðý ortaya çýkýyor. Bir baþka ifadeyle, Ayvalýk’ýn geçmiþte ticaret hayatýnýn kalbinin attýðý, kent yaþamýnýn en canlý noktalarýndan biri olan bu tarihi meydan, 40 yýldan fazla bir zaman araçlarýn iþgal ettiði bir alan olarak kullanýlmýþ. Þimdi ise yýllar sonra meydanýn yeniden kent yaþamýnýn bir parçasý haline getirilmesi, yalnýzca fiziksel bir dönüþüm deðil; Ayvalýk’ýn tarihi belleðiyle yeniden buluþmasý açýsýndan da önemli bir adým. Çünkü mesele sadece bir otoparkýn kaldýrýlmasý deðil. Mesele, yýllar boyunca araçlarýn arasýnda kaybolan tarihi bir alanýn yeniden insanlara, kent yaþamýna, kültüre ve Ayvalýk’ýn hafýzasýna kazandýrýlmasý. Ve belki de en önemlisi, bugün meydanda atýlan her adým, Ayvalýk’ýn geçmiþteki o canlý günlerine yeniden açýlan bir kapý olacak.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
Otopark’tan tarihi meydana dönüþüm…
Meydan kýrk yýldan fazla bir zaman diliminde araçlarýn iþgal ettiði bir alan olarak kullanýldý. Þimdi ise yýllar sonra meydanýn kent yaþamýnýn bir parçasý haline getirilmesi, yalnýzca fiziksel bir dönüþüm deðil; Ayvalýk’ýn tarihi belleðiyle yeniden buluþmasý açýsýndan da önemli bir adým. Yýllar boyunca araçlarýn arasýnda kaybolan tarihi bir alan: insanlara, kent yaþamýna, kültüre ve Ayvalýk’ýn hafýzasýna kazandýrýldý. En önemlisi de, bugün meydanda atýlan her adým, Ayvalýk’ýn geçmiþteki o canlý günlerine açýlan bir kapý olacak.
Üç bine yakýn tescilli yapýlarýyla, tarihi kent sokaklarýyla, yeryüzünde her bölgeye nasip olmayacak 22 adasýyla, tabiat parkýyla, dünyaca ünlü Sarýmsaklý plajlarýyla, çam ormanlarýyla kaplý siluetiyle Kuzey Ege’nin yýldýzý Ayvalýk’ta yýllarca otopark olarak kullanýlan tarihi bir meydanýn dönüþümünü anlatmak istiyorum.
Ýzmir’den Ayvalýk’a yýllar öncesinden baþlayarak çok kez geldim, lise yýllarýnda da hafta sonlarý arkadaþlarýmla birlikte gelip günübirlik de olsa çok keyif aldýðým kasabalardan biriydi Ayvalýk. Ancak kalýcý olarak 2020 yýlýnýn Mayýs ayýnda Ayvalýk’a geldiðimde, kenti tanýmak için günlerce haftalarca hatta aylarca sokaklarý deyim yerindeyse arþýnladým durdum. Tarihi yapýlarý inceledim, kapýlarýna pencerelerine hayran kaldým. Sarýmsak taþýyla bir ahþap malzemenin buluþmasýnýn en güzel örneðini bu kentte gördüm. Farklý sokaklara girdiðimde, karþýma çýkan birbirinden ayrý güzellikleri taþýyan Rum mimarisinin izlerini taþýyan evlere hayran kaldým. Kent merkezinde dolaþýrken yeni yüzlerle yeni dostlarla tanýþtým. Hala bu güzel dostluklarý sürdürüyorum.
Ancak kente geldiðim andan beri canýmýn sýkan bir konu vardý.
Çok sayýda tarihi kente gittim, sokaklarýnda dolaþtým meydanlarýn birinden çýkýp birine girdim. Ancak Ayvalýk’ýn orta göbeðinde bir meydan vardý ki konumu nedeniyle tadýna doyulmayacak güzellikler taþýyordu. Eski gümrük binasýnýn önündeki alan kentin belleðinde önemli bir yere sahip. Deniz kýyýsýndaki bu alandan gelip geçerken içim acýyordu, kültür ve sanat etkinliklerinin yaþanmasý gereken bu alanda yüzlerce araç park ediliyordu, alan otopark olarak kullanýlýyordu. Hemen her gün geçmek zorunda kaldýðým bu alanýn otopark deðil kültür sanat meydaný olmasý gerektiðini dile getirdiðimde hemen herkeste bir çekince hissediyordum.
Sanýrým otoparký iþletenlerden kaynaklanan bir gerilmeydi bunu daha sonra öðrendim. Yine de her seferinde bu alanýn kültür sanat meydaný olmasýný dile getirdim. Ayvalýk Belediye Baþkaný Mesut Ergin’e de bu dileðimi çok kez ilettim. Burasý, 1880 yýlýnda limanýn taranarak gemilerin kýyýya yanaþmasýna elveriþli hale getirilmesiyle birlikte; zeytinyaðý, sabun, un gibi tarýmsal ürünlerin dýþ pazarlara ulaþtýðý, deniz ticaretinin canlandýðý, Ayvalýk’ýn ekonomik ve sosyal hayatýna yön veren çok özel bir alanmýþ.
Gümrük Meydaný yalnýzca bir meydan deðildir. Denizle kentin buluþtuðu, emeðin, ticaretin, yolculuðun ve bekleyiþin izlerini taþýyan bir yaþam alaný. Balýkçý teknelerinin kýyýya yanaþtýðý, denizin kokusunun sokaklara karýþtýðý, Ayvalýk’ýn gündelik hayatýnýn nabzýnýn attýðý bir merkez ama otopark olarak kullanýlýyor. O yýllarda Ayvalýk Limaný, yýlda ortalama altý yüz buharlý, iki bin yelkenli geminin uðradýðý son derece hareketli bir liman haline gelmiþ; Ýzmir’den kalkan gemilerin ticaret aðýnda önemli bir durak olmuþ.
Ýskenderiye, Suriye, Ýzmir, Midilli ve Ýstanbul limanlarýndan Ayvalýk’a mallar gelmiþ; kentin uluslararasý ticaretin bir parçasý olmuþ. Ýthal edilen mallar arasýnda pamuklu ve yünlü kumaþlar, iplik, demir, kömür, pirinç, kahve, þeker, balýk, metal, boya, halat, deri, ilaç, mobilya ve süs eþyalarý yer almýþ; bu ürünlerin büyük bölümü Ýngiltere baþta olmak üzere Fransa, Avusturya, Ýtalya ve Rusya’dan gelmiþ. Ýhraç ürünleri arasýnda ise zeytinyaðý, sabun, palamut, pamuk, arpa, buðday, üzüm, balýk, tabaklanmýþ deri ve inþaat kerestesi yer almýþ. Gümrük binasý da gelen mallarýn denetlendiði ve resmi iþlemlerin yürütüldüðü önemli bir merkez olarak hizmet vermiþ. Bir de böylesine özelliklerini araþtýrýp öðrendiðimde içim iyice burkuluyordu.
Sanýrým otoparkýn kültür ve sanat meydaný olarak kullanýlmasýný öylesine candan ve gönülden istemiþ olmalýyým ki; “Bir kent hayalinin yýllar sonra gerçeðe dönüþmesine tanýklýk ettim.”
Sözleþmesi biten meydan sahiplerinden geri alýndý, otopark kullanýmýna kapatýldý, usta þehir plancýlarýnýn ellerinde yazýldý, çizildi ve ortaya muhteþem bir meydan çýktý, kent kazandý, Ayvalýklýlar kazandý, bu kente gelen konuklar kazandý.
Meydan yenilenirken yalnýzca taþlarý, yollarý, ýþýklarý deðiþtirilmedi. Ayvalýk’ýn ruhunu korumayý, geçmiþle bugünü buluþturmayý; bu alaný herkes için daha yaþanabilir, daha güvenli, daha nefes alýnabilir bir kamusal mekâna dönüþtürülmesi hedeflendi.
Bir kent hayalinin yýllar sonra gerçeðe dönüþmesine tanýklýk ettim
1880 yýlýna dönüp baktýðýmýzda, 146 yýl sonra; Çocuklarýn güvenle oynayabildiði-Büyüklerin soluklanabildiði-Esnafýn, balýkçýnýn, Ayvalýklýlarýn ve ziyaretçilerin bir arada olduðu-Ayvalýk’a yakýþýr bir meydanýn hayata geçirilmesinin mutluluðunu yaþadým altý yýl sonra. Kentler; meydanlarýyla, sokaklarýyla, insanlarýyla yaþar. Ve otoparktan Tarihi Gümrük Meydaný’na dönüþümün ardýndan tarihe geçecek ve dört kültür sanat insanýnýn buluþtuðu yüzlerce Ayvalýklýnýn da ilgiyle izlediði buluþma gerçekleþtirildi.
Ne muhteþem bir buluþmaydý, ilk kültür ve sanat etkinliði
Dünyaca ünlü usta ressamýmýz Devrim Erbil ve Renk Erbil’in sergisinin açýlýþý Orhan Peker Sanat Galerisi’nde yapýldý ardýndan meydanda; “Renkler ve Notalarda Ayvalýk” konulu söyleþi gerçekleþtirildi. Yaklaþýk 1,5 saat süren ve güneþin muhteþem batýþýnýn ardýndan sonlandýrýlan gecede hem ustalar hem de konuklar unutamayacaklarý bir akþam yaþadýlar. Prof.Dr. Filiz Ali, Prof.Dr. Devrim Erbil, Prof.Dr. Kýymet Giray’ýn konuþmalarýyla adeta izleyenler geçmiþten günümüze Ayvalýk’ýn kültür ve sanat birikimine tanýklýk ettiler. Tabii böylesine ustalarýn konuþmacý olarak yer aldýðý bu etkinlikte bir usta gazeteci, yazar, TV Programcýsý ve belgesel yönetmeni Nebil Özgentürk’ün moderatörlüðü geceye damgasýný vurdu.
Bundan böyle Tarihi Gümrük Meydaný, otoparkýn gürültüsünden, egzoz kirliliðinden arýndýrýlmýþ, insanlarýn nefes aldýðý denizle buluþtuðu, kültür ve sanat etkinliklerini keyifle takip ettiði bir meydan olarak gelecek kuþaklara da bir armaðan olarak sunulmuþ olacak. Ýyi ki dile getirmiþim, iyi ki sürekli gündemde tutmuþum. Bu tarihi kente, Kuzey’in yýldýzý bu kente Tarihi Gümrük Meydaný çok yakýþtý.
Meydanýn otopark olarak kullanýldýðý yýllarýn izini sürdüm
Tarihi Gümrük Meydaný’nýn ne zamandan bu yana otopark olarak kullanýldýðýný araþtýrýrken, Ayvalýk’ta uzun yýllardýr yaþayan birçok kiþiye danýþtým. Ancak meydanýn otoparka dönüþtürüldüðü tarihe iliþkin kesin bir bilgiye ulaþamadým. Hafýzalarda kalan bilgiler farklý tarihlere iþaret ederken, yazýlý bir belgeye ulaþmak da mümkün olmadý. Bunun üzerine, Ayvalýk’ýn yakýn siyasi ve belediyecilik tarihine tanýklýk etmiþ isimlerden, eski Belediye Baþkaný Ali Nedim Güreli’ye ulaþtým. 1989 yýlýnda Ayvalýk Belediye Baþkaný seçilen Güreli, göreve baþladýðý dönemde Tarihi Gümrük Meydaný’nýn zaten otopark olarak kullanýldýðýný hatýrladýðýný söyledi. Güreli’nin anlatýmýna göre meydan, kendisinin belediye baþkanlýðý görevine gelmesinden çok daha önce de otopark olarak kullanýlýyordu. Hatta bu kullanýmýn en az 10-15 yýl daha geriye gittiðini ifade etti. Bu tanýklýk dikkate alýndýðýnda, bugün yeniden kente kazandýrýlmaya çalýþýlan Tarihi Gümrük Meydaný’nýn yaklaþýk yarým asýr boyunca otopark olarak kullanýldýðý ortaya çýkýyor. Bir baþka ifadeyle, Ayvalýk’ýn geçmiþte ticaret hayatýnýn kalbinin attýðý, kent yaþamýnýn en canlý noktalarýndan biri olan bu tarihi meydan, 40 yýldan fazla bir zaman araçlarýn iþgal ettiði bir alan olarak kullanýlmýþ. Þimdi ise yýllar sonra meydanýn yeniden kent yaþamýnýn bir parçasý haline getirilmesi, yalnýzca fiziksel bir dönüþüm deðil; Ayvalýk’ýn tarihi belleðiyle yeniden buluþmasý açýsýndan da önemli bir adým. Çünkü mesele sadece bir otoparkýn kaldýrýlmasý deðil. Mesele, yýllar boyunca araçlarýn arasýnda kaybolan tarihi bir alanýn yeniden insanlara, kent yaþamýna, kültüre ve Ayvalýk’ýn hafýzasýna kazandýrýlmasý. Ve belki de en önemlisi, bugün meydanda atýlan her adým, Ayvalýk’ýn geçmiþteki o canlý günlerine yeniden açýlan bir kapý olacak.
Iþýk Teoman
isikteoman@gmail.com
"Iþýk Teoman" bütün yazýlarý için týklayýn...